Burgemeester Femke Halsema maakt zich zorgen over toenemend conservatisme onder jongeren, en is daar niet de enige in. Paroollezer Izz ad-Din Ruhulessin, vroeger zelf orthodox moslim, doet een oproep aan progressieven: leg wél uit waarom je ideologie zo belangrijk is, om niet in dezelfde valkuil te trappen als – bijvoorbeeld – religieuze conservatieven.
Het doet mij deugd dat de burgemeester van Amsterdam eindelijk tot het besef is gekomen dat vrijheidsvijandige opvattingen als een veenbrand in onze samenleving woekeren. Dat gaat dan bijvoorbeeld over het idee dat vrouwen van nature de zorg voor de kinderen en het huishouden op zich moeten nemen. Of dat een ‘echte’ man geen homoseksueel kan zijn.
Ik kan mij echter goed herinneren hoe ik bij Pauw & Witteman letterlijk naast Halsema zat en een lans brak voor de meest patriarchale opvattingen. Destijds kon zij daar niet veel meer tegenin brengen dan dat mensenrechten universeel zijn, maar op de tegenwerping dat dit ook maar een mening is had zij niet zoveel te zeggen.
Het is goed dat de burgemeester zich nu harder opstelt. Gelukkig kan zowel Femke Halsema als Izz ad-Din Ruhulessin tot nieuwe inzichten komen, afgezien van het betreurenswaardige feit dat Halsema seksistische religieuze symbolen toestaat bij boa’s terwijl zij daar niet toe verplicht is – al is dat eerder van belang in een gesprek over secularisme dan in een gesprek over de opmars van antiliberaal gedachtegoed.
Columnist Lale Gül wijst ons in Het Parool op een aantal verklaringen voor deze opmars. Zo zouden jongeren in een « fuik » van conservatieve ideeën terechtkomen. Daarnaast zouden er niet voldoende progressieve rolmodellen zijn die deze opvattingen aan volgende generaties kunnen doorgeven. Gül laat hiermee echter een belangrijk aspect onbelicht, namelijk de reden dat deze rolmodellen er niet zijn.
Leven is van nature eenzaam, armoedig, vervelend, wreed en kort
Er heerst onder progressieve politici, opiniemakers en activisten een verlammende luiheid. Net als gelovigen vinden zij dat hun opvattingen geen argumentatie nodig hebben omdat het nou eenmaal de juiste ideeën zijn. Als de slang vervolgens jongeren verleidt tot de conservatieve appel, dan geven zij schuld aan de platforms die hij gebruikt en niet van het feit dat zij zelf hun eigen opvattingen niet kunnen of willen verdedigen. Want waarom zou je in gesprek gaan over fundamentele mensenrechten? Die zijn toch universeel?
Wel, dat zijn ze niet. Het leven van een mens is van nature eenzaam, armoedig, vervelend, wreed en kort. Progressieven stellen echter dat mensen in vrijheid en gelijkheid tot hun bestaan komen. Wanneer je deze fundamenten van progressieven betwijfelt, reageren ze vaak precies hetzelfde als gelovigen wanneer je hun geschriften betwijfelt: verontwaardigd.
Voor zover progressieven hun ideeën wél willen beargumenteren, dan beargumenteren zij de meerwaarde voor de mensen die er baat bij hebben. Als het over feminisme gaat, dan gaat het te vaak over wat mannen (of overheid en samenleving) ten bate van vrouwen zouden moeten doen of laten.
Vaak terecht (« mansplaining »), soms minder terecht (« manspreading »), maar vrijwel altijd komen de ogenschijnlijke baten voor rekening van vrouwen. Terwijl veel mannen en jongens het waarschijnlijk ook wel fijn zouden vinden als hun sociale status niet afhangt van wat hun moeder of zus met haar vagina doet, of dat hun meerwaarde als man niet afhangt van de grootte van hun bankrekening.
Feminisme is ook bevrijdend voor mannen. Het is van essentieel belang dat progressieven die boodschap óók vertellen, natuurlijk zonder daarin de balans te verliezen ten aanzien van de kerndoelstellingen van het feminisme.
Het is alsof progressieven een product proberen te verkopen en dit aanprijzen met wat het henzelf oplevert. Maar wat levert het deze mannen en jongens op? Want waarom zouden we vrouwen níét tot de seksslavinnen van mannen maken, net als in The Handmaid’s Tale?
Progressief narratief dat ook bij mannen en jongens resoneert
De geschiedenis laat zien dat mannen experts zijn in het optuigen van patriarchale systemen en het handhaven daarvan, overigens daarin vaak ondersteund door vrouwen zelf. Het is daarom belangrijk dat we een progressief narratief bouwen dat óók bij mannen en jongens resoneert.
Vertel waarom we die geschiedenis niet zouden moeten herhalen. Vertel hoe waardevol de vrijheid is om je leven naar eigen inzicht te kunnen inrichten. Vertel hoe bevrijdend het is om niet gevangen te zitten in de patriarchale dogma’s van een gemeenschap. Of wat voor arbitrair construct een gemeenschap überhaupt is.
Leer mensen een individuele identiteit ontwikkelen op basis van de keuzes die ze in vrijheid maken, in plaats van de cultuur of religie die ze van hun ouders meekregen, of de eigenschappen waarmee ze zijn geboren zoals hun geslacht of hun geaardheid. Stop met name het van overheidswege encanailleren met twijfelachtige groeperingen, die aanspraak maken op inclusie maar daarin geen enkele wederkerigheid etaleren.
De opmars van antiliberaal en conservatief gedachtegoed in onze samenleving is zorgelijk. Om onze vrije samenleving te behouden is het cruciaal dat dit gedachtegoed wordt weersproken. Het is aan progressieven om daarbij hun belangrijkste ideologische wapens in te zetten: feminisme én secularisme. Stop daarbij met bang zijn om te kwetsen, te beledigen of uit te sluiten, en durf wederkerigheid als voorwaarde te stellen.
Wat betreft het voortschrijdend inzicht van onze burgemeester: als een orthodox moslim tot het inzicht kan komen dat seksisme in alle vormen moet worden afgewezen, kan Halsema dat hopelijk op een dag ook.
Gepubliceerd op 5 maart 2024 in het Parool.