Haya van Someren, de eerste vrouwelijke Kamerlid dat moeder werd tijdens haar termijn, laat trots haar pasgeboren kind zien (1965).

Een groeiend aantal politici beklaagt zich over de vermeende discriminatie die (vrouwelijke) volksvertegenwoordigers zou treffen wanneer zij er voor kiezen om een zwanger te blijven en een kind ter wereld te brengen. Zo vroegen Romana Lenarduzzi, Janette Prins en Fauzia Mahomedradja – verbonden aan de vrouwennetwerken van respectievelijk (voormalig) PvdA, ChristenUnie en VVD – zich begin dit jaar in De Volkskrant af of we “nog in de jaren vijftig” leven.

Hoewel het een terecht discussiepunt is hoe een volksvertegenwoordiger bij ziekte of andere omstandigheden, die het uitoefenen van diens mandaat beperken, de taken (tijdelijk) aan een ander kan delegeren, getuigt de framing dat vertegenwoordigers bij zwangerschap “ontslag” zouden moeten nemen van een fundamenteel onjuist begrip van wat een volksvertegenwoordiger is. Lenarduzzi et al. gaan zelfs zo ver de leugen de wereld in te helpen dat Artikel 57a van de Grondwet “expliciet” stelt dat een zwangere volksvertegenwoordiger niet mee mag doen, hetgeen in het geheel strijdig is met de werkelijkheid1. Ze stellen nota bene dat “[v]oor alle werknemers in Nederland […] verlof wettelijk geregeld [is], behalve voor onze volksvertegenwoordigers”, terwijl Artikel 57a juist aan de Grondwet is toegevoegd om dat “zwangerschapsverlof” wettelijk te kunnen regelen.

Het vergelijken van deze praktische uitdagingen met werknemers of deze zelfs kwalificeren als institutionele discriminatie verhult het werkelijke probleem dat ten grondslag ligt aan de omgang met vrouwen die er voor kiezen om zwanger te blijven en een kind ter wereld te brengen. In dit essay leest u waarom.

Een volksvertegenwoordiger is geen werknemer en kan niet ontslagen worden

Woorden hebben een betekenis en de betekenissen van “werknemer” en “volksvertegenwoordiger” zijn fundamenteel verschillend. Een werknemer heeft een arbeidsverhouding met een werkgever. Aan die arbeidsverhouding ligt een contract ten grondslag waarin de partijen overeenkomen tot de levering van arbeid (de “prestatie”) in ruil voor een bepaald salaris. Er bestaat een gezagsverhouding tussen de werkgever en de werknemer. Deze arbeidsverhouding wordt gereguleerd door wet- en regelgeving en belast zowel de werkgever als de werknemer met bepaalde rechten en plichten.

Een volksvertegenwoordiger voldoet aan geen van deze criteria. Een volksvertegenwoordiger heeft een mandaat om (voor de verkozen termijn) deel te nemen aan een vertegenwoordigend orgaan (zoals het parlement) en deze deelname is “zonder last”. Dit betekent dat er – in tegenstelling tot een werknemer – helemaal niemand is om een volksvertegenwoordiger te “ontslaan” of “verlof” te verlenen. Een volksvertegenwoordiger is vrij om zonder consequenties niet deel te nemen aan stemmingen of überhaupt te komen opdagen. Zo was PVV-parlementariër Vincent van den Born vrijwel nooit aanwezig in de Tweede Kamer. De enige consequentie die mogelijk volgt is dat een volksvertegenwoordiger bij de volgende verkiezingen niet op de kandidatenlijst komt (waarover later meer). Een volksvertegenwoordiger verricht dus geen arbeid (als in prestatie tegen een vergoeding) maar heeft een mandaat, dat het naar eigen inzicht kan invullen.

Een volksvertegenwoordiger die ervoor kiest om zwanger te blijven en een kind ter wereld te brengen is er dus ook zelf verantwoordelijk voor om er rekening mee te houden dat het in aanloop naar, tijdens en na de bevalling vanwege fysieke omstandigheden diens mandaat verminderd kan uitoefenen. Dit weet een werknemer overigens ook en het is de normaalste zaak van de wereld dat die werknemer in samenspraak met diens werkgever de taken tijdelijk aan een ander delegeert. Het gesprek over de wettelijke mogelijkheden voor volksvertegenwoordigers om hun mandaat te delegeren is zeer terecht, maar dat geldt niet alleen voor zwangere of pas bevallen volksvertegenwoordigers. Dit geldt voor alle volksvertegenwoordigers die om wat voor reden dan ook niet aanwezig kunnen zijn bij een beëdiging of stemming.

Daarbij is wel een kleine nuance vereist. Begin 2025 beklaagde Statenlid Marleen Maat (GroenLinks-PvdA) zich dat – vanwege haar zwangerschap – de Commissaris van de Koning haar tijdelijk had “ontslagen” als lid van de Provinciale Staten. Nu is het volstrekt ongeloofwaardig dat mevrouw Maat er zelf niet voor zou hebben gekozen om haar mandaat tijdelijk op te geven in verband met de bevalling en de nasleep daarvan, maar zo’n beslissing mag natuurlijk niet eenzijdig door de Commissaris worden aangezegd. Een volksvertegenwoordiger moet ook vrij zijn om zichzelf in aanloop naar en na een bevalling niet te laten vervangen.

Wat in ieder geval vast staat is dat een volksvertegenwoordiger geen zwangerschapsverlof nodig heeft, omdat het aan niemand iets verplicht is. Als je een mandaat zonder last hebt, hoef je geen “verlof” (toestemming om afwezig te zijn) te vragen of te krijgen. Je kunt simpelweg, autonoom, besluiten niet aanwezig te zijn in het vertegenwoordigende orgaan waar je een mandaat hebt. Wie vervolgens “verlof” eist, behandelt het volksvertegenwoordigerschap alsof het een simpele kantoorbaan is is, en miskent daarmee de absolute zwaarte en de aard van het democratische mandaat. Vandaar: ze begrijpen ons democratisch bestel niet. De mogelijkheden verruimen om dit mandaat (tijdelijk) te delegeren blijft uiteraard een terecht discussiepunt.

Toevallig een vrouwelijk lichaam hebben maakt zwangerschap geen onontkoombaar lot

Een ander problematisch frame is dat het gebrek aan mogelijkheden voor volksvertegenwoordigers om bij zwangerschap hun mandaat (tijdelijk) te delegeren is dat het discriminatie van vrouwen zou betreffen. Kennelijk staat zelfs voor feministen het toevallig hebben van een vrouwelijk lichaam gelijk aan moeder worden. In een land waar abortus legaal is, is moeder worden een welbewuste keuze. Zelfs als het dat niet was, is het ter adoptie afstaan van een baby een mogelijkheid.

Dat moeders (zwangeren) om wat voor reden deze keuze niet willen maken, doet niets af aan de vrijheid waarin die keuze gemaakt kan worden. Voor zover er sprake zou zijn van uitsluiting, baseert dit zich dus op de welbewuste keuze om een kind ter wereld te brengen, niet op het toevallig hebben van een vrouwelijk lichaam, want een vrouwelijk lichaam hebben maakt het ter wereld brengen van een kind geen onontkoombaar lot.

Voor een werknemer geldt zelfs dat – strikt genomen – een zwangerschap het willens en wetens zichzelf ongeschikt maken tot het leveren van de bedongen arbeid is. In andere gevallen zou dat een reden voor ontslag zijn, maar om evidente redenen geldt er voor zwangerschap een uitzondering (de samenleving heeft baat bij broedmachines volgens technocraat-liberalen en het heilige recht om een gezin te stichten volgens confessionelen). Met betere argumenten bestaat er ook zoiets als antidiscriminatiewetgeving en betaald zwangerschapsverlof, omdat de praktijk leert dat vrouwen anders uitgesloten van deelname aan het economisch verkeer worden, hetgeen hun economische zelfstandigheid en daarmee hun vrijheid aantast.

Dit alles is niet van toepassing bij volksvertegenwoordigers omdat – zoals ook in de vorige sectie gesteld - zij zich aan niemand hoeven te verantwoorden. Anders dan het eenzijdig tijdelijk opschorten van het mandaat (zoals de Commisaris van de Koning deed bij mevrouw Maat), kan niemand aan een volksvertegenwoordiger eenzijdig consequenties opleggen vanwege een zwangerschap. Betere mogelijkheden om het mandaat te delegeren is een belangrijk streven, maar ook zonder dat die mogelijkheden bestaan en simpelweg niet verschijnen in het vertegenwoordigende orgaan, heeft dat geen enkele consequentie voor het mandaat van de volksvertegenwoordiger.

Een werknemer heeft arbeidsrechtelijke bescherming nodig omdat het gebrek daaraan aantoonbaar leidt tot uitsluiting. Een volksvertegenwoordiger kan niet uitgesloten geworden, want diens mandaat is onaantastbaar. Dit mandaat is dusdanig onaantastbaar dat een volksvertegenwoordiger zich kan afsplitsen van diens fractie en simpelweg weigeren de zetel op te geven.

Kennelijk voelen volksvertegenwoordigers die er voor kiezen om zwanger te blijven en een kind ter wereld te brengen zich, ondanks hun grondwettelijke bescherming, toch niet vrij of veilig om dat te doen. De dwingende conclusie is dat als er absolute bescherming bestaat (het onaantastbare mandaat), die haar grondslag vindt in de wet, en deze volksvertegenwoordigers toch nadelige consequenties ondervinden bij een zwangerschap, deze consequenties in ieder geval niet uit de wet komen. Het Kennispunt Lokale Politieke Partijen is er glashelder over:

Wanneer je als raads- of Statenlid zwanger of langdurig ziek bent, kún je tijdelijk ontslag aanvragen, maar het hoeft niet. Het is een recht, geen plicht. Je kunt hier als fractie wel over praten of afspraken over maken, maar alleen het raads- of Statenlid zelf kan het ontslag aanvragen.

De meeste volksvertegenwoordigers hebben in de praktijk helemaal geen zelfstandig mandaat

Het werkelijke probleem ligt niet in de praktische uitdagingen die ontstaan wanneer een volksvertegenwoordiger vanwege zwangerschap uitvalt. Zelfs bij een eenzijdige opschorting van het mandaat en tijdelijke vervanging, zoals in het geval van mevrouw Maat, wordt de schadeloosstelling (het “salaris”) onverminderd doorbetaald. De volksvertegenwoordiger verliest diens mandaat niet en behoudt tijdens het tijdelijk “ontslag” de vergoedingen. Het werkelijke probleem ligt niet in de wet, maar bij de politieke partijen zelf.

De verklaring van Queenie Rajkowski (VVD) die ze in 2023 aan RTV Utrecht gaf is hierin veelzeggend2. Rajkowski stelt dat indien zij haar mandaat niet kan uitoefenen en niet vervangen kan worden de VVD het dan met een zetel minder zou moeten doen. Kennelijk zijn volksvertegenwoordigers in de praktijk toch niet zonder last, althans mevrouw Rajkowski, want er verschijnt nu plotseling een nieuwe entiteit waar de volksvertegenwoordiger zich blijkbaar toe moet verhouden: diens politieke partij. Tussen neus en lippen door maakt Rajkowski hier kenbaar dat ze zich niet alleen aan haar kiezers moet verantwoorden, maar ook aan haar partij. Voor andere volksvertegenwoordigers zal dit waarschijnlijk niet anders zijn.

Staatsrechtelijk gezien is het mandaat van een volksvertegenwoordiger van die volksvertegenwoordiger zelf. In de praktijk werkt het natuurlijk niet zo. Er zijn maar weinig vertegenwoordigers die zelfstandig genoeg stemmen halen om een mandaat (zetel) te verkrijgen, zoals Marieke Vellinga-Beemsterboer (D66) in 2025 deed. Andere volksvertegenwoordigers stonden gewoon als kandidaat op een kieslijst, die door hun politieke partij bij de Kiesraad werd ingediend, en de overtollige stemmen op de lijsttrekker worden vervolgens op volgorde over de kandidaten verdeeld. Hoe kregen ze een plek op die lijst? In de meeste gevallen per decreet van een partijcommissie, dat nadien nog oppervlakkig werd bijgestuurd door de leden van de partij. Soms gebeurt het op decreet van de partijleider zelf. Binnen D66 gaat het gerucht dat Rob Jetten er persoonlijk voor zou hebben gekozen om Nathalie van Berkel op nummer twee van de kandidatenlijst te zetten.

Het werkelijk probleem zit niet in de onpraktische regelingen omtrent zwangerschap. Het zit in de wijze waarop volksvertegenwoordigers hun mandaat verkrijgen. In 1966 schreef Hans van Mierlo, samen met de andere stichters van D66, al in het Appèl aan iedere Nederlander die ongerust is over de ernstige devaluatie van onze democratie:

In het stemhokje maakt u het bovenste vakje rood van de partij die u zint. Dat is het vakje van de lijstaanvoerder [….] De parlementariër heeft slechts een band met zijn partij want die heeft hem op een verkiesbare plaats gesteld.

In werkelijkheid is een volksvertegenwoordiger dus wel degelijk onderworpen aan een (informele) gezagsverhouding, namelijk met de politieke partij die hem of haar op een kieslijst plaatste. Zelfs een vertegenwoordiger die feitelijk wel een zelfstandig mandaat heeft, zoals mevrouw Vellinga-Beemsterboer, maakte gebruik van de faciliteiten die D66 haar heeft geboden. Een zwangerschap – en het eventuele uitval van de volksvertegenwoordiger daardoor – vindt plaats in deze gezagsverhouding. En dat is ook de enige plek waar er dwingende (negatieve) consequenties als gevolg daarvan kunnen plaatsvinden.

Partijcultuur moet zwangerschap simpelweg accepteren en incalculeren

Dat er voor volksvertegenwoordigers praktische uitdagingen bestaan in het zich laten vervangen bij zwangerschap (of langdurige ziekte) is een zijdelings vraagstuk. Theoretisch genomen kan een volksvertegenwoordiger die (vanwege lichamelijke omstandigheden) niet kan deelnemen aan een vertegenwoordigend orgaan, kiezers ook niet noodzakelijk overtuigen om bij de volgende termijn opnieuw op hem of haar te stemmen. Wie er niet is, wordt simpelweg vergeten door de kiezer.

Nu vastgesteld is dat in de meeste gevallen de volksvertegenwoordiger diens mandaat helemaal niet (direct) van de kiezer heeft gekregen, ligt het probleem definitief in de partijcultuur, die kennelijk niet inclusief genoeg is om te accepteren dat vertegenwoordigers tijdelijk minder beschikbaar kunnen zijn vanwege lichamelijke omstandigheden. Kennelijk bestaat er binnen politieke partijen waarin nader te identificeren derden een bepaalde “prestatieverplichting” opleggen aan hun volksvertegenwoordigers en volgen er consquenties bij het verzuim aan deze verplichting te voldoen. Tot zover “zonder last”.

Zwangerschap is (voor veel mensen) een fundamenteel aspect van het menselijk bestaan. Het niet incalculeren van deze omstandigheid is in beginsel strijdig met de biologische capaciteiten van het lichaam dat sommige individuen (vrouwen) hebben gekregen van de zygote waaruit zij voortkwamen. Dat een fractie minder werk gedaan krijgt indien een volksvertegenwoordiger vanwege deze lichamelijke omstandigheid minder aanwezig is, moet zij simpelweg maar incalculeren in haar bedrijfsvoering.

Baas in eigen buik werkt beide kanten op. Net zoals de fractie van een politieke partij zich erbij neer dient te leggen wanneer een vrouw de zwangerschap afbreekt, dient de fractie van een politieke partij zich er ook bij neer te leggen wanneer een vrouw de zwangerschap voortzet. Het mandaat van een volksvertegenwoordiger is zonder last, grondwettelijk beschermd, en het simpelweg niet aanwezig zijn in een vertegenwoordigend orgaan is een recht dat voortvloeit uit dit soevereine mandaat. Van rechtswege verliest een volksvertegenwoordiger dit mandaat in ieder geval niet vanwege een zwangerschap.

Een werknemer kent rechtsbescherming tegen ontslag bij (geanticipeerde) zwangerschap. Welke bescherming heeft een volksvertegenwoordiger zonder eigen mandaat tegen deze vorm van discriminatie? Geen. Dat de regelingen omtrent zwangerschap (en langdurige ziekte) soepeler mogen is een praktisch vraagstuk dat in het geheel niets met discriminatie te maken heeft. Het systemische probleem zit in het gekonkel van politieke partijen met het mandaat van de kandidaten op de kieslijsten. Daarom schreven Hans van Mierlo et al. in 1966 het Appèl aan iedere Nederlander die ongerust is over de ernstige devaluatie van onze democratie.

Eén van de meest explosieve gesprekken is dat over Israël en Palestina. In de WhatsApp-groepen van de thema-afdeling Internationale Samenwerking van D66 legt het afdelingsbestuur bijvoorbeeld disciplinaire maatregelen op (onder meer het uitsluiten van een studiereis) aan leden die een neutraal standpunt ten aanzien van Israël innemen of (in een privégesprek met de voorzitter) hun vermoedens van antisemitische motieven uitspreken.

Maar vandaag gaan we het over iets anders hebben (D66 verdient ook wel een dag rust), namelijk de cherem van Jaap Hamburger, voorzitter van de Israël-kritische organisatie Een Ander Joods Geluid (EAJG), die zionisten via X uit het Jodendom excommuniceert:

Natuurlijk trekt zo’n uitspraak de aandacht van iemand die binnen D66 een ledeninitiatief start dat hij de Seculiere Garde noemt. Daarom besloot ik om eens een kijkje te nemen op de website van EAJG. In elk gesprek over Israël en Palestina moet er immers vastgesteld worden wat de grenzen van Israël zijn. Daar kon ik op de website niet heel ondubbelzinnig iets over vinden maar een interview met de heer Hamburger op NieuwWij suggereert wel dat EAJG de Groene Lijn van 1967 als grenzen van het land ziet. Laten we dat als uitgangspunt aannemen. Hieruit volgt in ieder geval dwingend dat de heer Hamburger iedereen die het bestaansrecht van Israël onderschrijft – het zionisme kent vele smaken maar de kern blijft een Joodse staat – uit het jodendom excommuniceert, althans als verrader daarvan aanmerkt.

Gelegenheidsargumenten

Na de guillotine van de Franse Revolutie, de Schoolstrijd, en nadien de ontzuiling, hebben confessionelen geleerd dat een beroep op geloof steeds minder een geldig argument in het politiek discours wordt. Daarom verpakken ze hun religieuze dogma’s in seculier-ogende gelegenheidargument. Een exemplarisch voorbeeld daarvan was het verzet van de ChristenUnie tegen de (onder meer door D66 voorgestelde) nieuwe wet op het draagmoederschap. Mirjam Bikker stelde zich op het standpunt dat bij “interlandelijke adoptie is gebleken dat het belang van het kind en de onzichtbare biologische moeder heel snel uit beeld raakt”.

Op zich een empatisch ogend argument, ware het niet dat er geen enkel wetenschappelijk bewijs is dat onderbouwt dat kinderen schade oplopen als ze niet door hun biologische ouders worden opgevoed. Het adoptietrauma komt waarschijnlijk vooral voort uit een samenleving die voortdurend aan adoptiekinderen vertelt hoe erg ze dat wel niet moeten vinden. Kinderen die niet weten dat ze zijn geadopteerd lopen in het geheel geen trauma op vanwege het feit dat hun biologische ouders hen niet opvoeden. Enkel de onthulling daarvan kan traumatiserend zijn. Mevrouw Bikker hanteert dus een evident gelegenheidsargument dat een doelredenering moet verhullen: het gezin is een door God verordonneerde hoeksteen van de samenleving en dat bestaat uit man en vrouw.

Wat heeft dit met de heer Hamburger te maken? Kennelijk is het een fundamentele overtuiging van de heer Hamburger dat zionisten geen echte joden zijn, althans verraders, en drijft dit zijn kritiek op de staat Israël. In 2024 sprak de heer Hamburger in een brandbrief aan de toenmalige minister-president Rutte zich fel uit tegen de “totale onveiligheid en existentiële ontwrichting van de Palestijnen”. Op dat moment waren er ongeveer 7000 Palestijnen gedood. Ter vergelijking: alleen al bij het bombardement op Dresden in 1945 kwamen 25.000 mensen om het leven en in totaal stierven er naar schatting een half miljoen Duitsers ten gevolge van Geallieerde bombardementen. A fortiori volgt dwingend dat als 7000 doden geldt als “existentiële ontwrichting” (die gestopt moet worden), dat 25.000 doden des te meer als “existentiële ontwrichting” kwalificeert.

Blijkbaar is de heer Hamburger simpelweg vanuit zijn religieuze overtuigingen tegen de staat Israël en dienen dooie Palestijnen als retorisch instrument om anderen te overtuigen dat Israël gestopt moet worden. In 2009 – twee jaar nadat Hamas strijdig met de Palestijnse grondwet de macht in de Gazastrook overnam – pleitte de heer Hamburger ervoor om te praten met Hamas. Dat Hamas het niet zo ophad met de vrijheden die voor de heer Hamburger vanzelfsprekend zijn was toen al duidelijk. In ieder geval toont dit dat de heer Hamburger in het geheel niet geïnteresseerd is in het welzijn van de Palestijnen. Overigens heeft de Palestijnse Autoriteit op de westelijke Jordaanoever ook geen verkiezingen meer georganiseerd sinds Mahmoud Abbas daar aan de macht is.

Kritiek op Israël is een liberale onvermijdelijkheid

Dat een religieus argument tegen Israël verworpen moet worden vrijwaart het land natuurlijk niet van liberale kritiek. Het Israëlisch-Palestijnse conflict draait in feite om twee (drie) politieke actoren die met geweld een bepaald territorium wensen op te eisen. Voor liberalen is het fundamentele perspectief het individu en diens vrijheden. Israël beoogt aantoonbaar, althans voorlopig, een democratische politieke orde te zijn en aantoonbaar een vrijere samenleving die de rechten en vrijheden van dit individu beschermt. Daarom zou de sympathie van liberalen in beginsel naar Israël moeten neigen.

Vanzelfsprekend betekent dat niet dat Israël een vrijbrief heeft om te doen wat het wil. Een mens is in de eerste plaats een individu en daarna pas jood of Israëliër (graag stoppen met het schrijven van “Israëli”). De Israëlische staat dient zich te verhouden tot dat individu, en niet andersom. Het encanailleren met niet-seculiere, orthodoxe geloofsstromingen en de erosie van de rechtstaat moet bekritiseerd worden. Ook het individu dat toevallig Palestijns is of tot moslim gemaakt heeft recht op dezelfde bescherming, en als Israël onzorgvuldig handelt en daardoor vermijdbare burgerslachtoffers maakt dan verdient het straf.

Hieruit volgt ook dat het een liberaal imperatief is om Hamas te vernietigen, aangezien de organisatie – in tegenstelling tot Israël – een vrije samenleving en de liberale orde die deze moet beschermen nadrukkelijk afwijst. Wie de Palestijnse Autoriteit erkent, moet Hamas willen vernietigen, want Hamas usurpeert illegaal en volstrekt strijdig met de Palestijnse grondwet de macht in de Gazastrook. Overigens is die Palestijnse Autoriteit niet veel beter dan Hamas, want Abbas stelde recentelijk nog voor om het islamitisch recht onderdeel te maken van de Palestijnse grondwet.

De zachtaardige oom Jaap Hamburger

Na de Jodenjacht (Maccabi-rellen) in Amsterdam plaatste burgemeester Halsema op haar LinkedIn-profiel een brief, die zij van een leerling bij een werkbezoek aan de islamitische basisschool IBS Elif ontving. De schrijver stelt dat joden en moslims “neven” zijn en in ieder geval lijkt het erop dat de heer Hamburger zich als zachtaardige oom opstelt naar Hamas.

Wellicht is zijn eigen theocratische overtuiging de verklaring dat de heer Hamburger er geen bezwaar tegen ziet om met Hamas te praten, zoals hij in 2009 stelde nadat de organisatie gewelddadig de macht overnam in de Gazastrook. De vraag die open blijft is: als de heer Hamburger kennelijk geen bezwaren ziet tegen Hamas dat gewelddadig de Gazastrook overneemt, waarom zou Israël dan niet gewelddadig de westelijke Jordaanoever mogen overnemen? Iemand die overtuigd is dat politiek seculier moet zijn stelt in ieder geval niet voor om te gaan zitten keuvelen met een organisatie die een politieke orde gegrond in de islam beoogt. En diplomatie dan? Voor organisaties als Hamas, is diplomatie slechts de adempauze om de wapens te herladen.

De ironische kers op de taart van dit schrijven is het feit dat de heer Hamburger in de biografie van zijn X profiel koketteert met de Verlichting, althans de revolutionaire culminatie daarvan, de Franse Revolutie. Vrijheid onderschrijft de heer Hamburger in ieder geval niet, want anders erkende hij wel de vrijheid van andere joden om het geloof op een manier te interpreteren waar het zionisme wél in past. Gelijkheid blijkbaar ook niet, anders had stelde hij niet voor te praten met een organisatie die homoseksuele martelt en executeert (Hamas). En de broederschap strekt kennelijk niet tot het individu dat onder Hamas lijdt – of dit individu nu in de Gazastrook woont of in Tel Aviv.

In werkelijkheid hoeft er dus maar één cherem plaats te vinden. Dat is de excommunicatie van de heer Hamburger, uit het nobele huis van de Verlichting. Hij mag weer naar binnen wanneer hij afstand neemt van het standpunt dat zionisten geen echte joden zijn, althans verraders van het Jodendom. Dergelijke standpunten horen niet thuis in het politiek discours van een liberale orde.

Dit is een onder artikel 10 van het EVRM beschermde uiting.

Vlak voor dat ik bij De Volkskrant mijn eerste column schreef als vaste opiniemaker, publiceerde ik op 11 februari 2026 in het Vlaamse dagblad De Morgen een stuk over de aanvaring tussen Soundos el Ahmadi en Bart Schols bij het praatprogramma De afspraak. De titel was “Wie heeft Soundos El Ahmadi een mandaat namens vrouwen gegeven?”, dus de inhoud laat zich raden, maar wie daarvan de verdere details wil lezen kan het stuk via Google opzoeken.

Ik ben ook een bevlogen D66-lid. Niet zozeer vanwege wat D66 op dit moment is, maar vanwege de vrijzinnige idealen van Hans van Mierlo en Els Borst (die voor deze idealen ter dood werd gebracht door een beul van God). Minder enthousiast ben ik over Pechtold-genealogie die thans het establishment van dit nobele huis van de Verlichting bevolkt. Wat trof ik aan in deze tempel van de Rede? Geldwisselaars.

Enfin, de Pechtold-genealogie is om begrijpelijke redenen ook niet enthousiast over mij. Zo verenigde ik zeven leden in de Seculiere Garde. Deze leden hebben met elkaar gemeen “een gevoel van hachelijkheid aangaande sommige verschijnselen in onze vereniging.” Nadat onze partijleider Rob Jetten tijdens de afgelopen Ramadan een iftar bezocht – waarschijnlijk de enige openlijke homo die het privilege heeft om dat te doen – organiseerde de Seculiere Garde met twee man en een paardenkop ook een iftar. Maar dan tijdens de middag want wij houden niet van vasten.

Deze Ramadanlunch was voor het Landelijk Bestuur van D66 aanleiding om “ambtelijk advies” in te winnen, daar twee keer over te vergaderen, en vervolgens ons – onder een procedureel voorwendsel – te sommeren de activiteiten te staken, althans het uiten daarvan in een D66-context. Blijkbaar jaagt een compromisloze seculiere stroming het D66-establishment de stuipen op het lijf. Hoe heeft het Landelijk Bestuur dan kennis van genomen van deze Ramadanlunch? Kennelijk via X, en daar vroeg ik vervolgens op door:

[Ik verzoek het Landelijk Bestuur van D66 om] toe te lichten van welke X-berichten het Landelijk Bestuur kennis heeft genomen, hoe het Landelijk Bestuur vast heeft gesteld dat deze van mijn hand zijn, en waar het Landelijk Bestuur toestemming heeft verkregen om openbare informatie over mij, althans een persoon waarvan het Landelijk Bestuur meent dat ik dat ben, te raadplegen. Indien zij deze toestemming niet heeft, wordt het Landelijk Bestuur verzocht toe te lichten waar haar gerechtvaardigd belang uit voortvloeit. Deze specifieke vraag geldt als inzageverzoek onder de AVG.

Het antwoord? Geen. Daarom heb ik het Landelijk Bestuur op 3 augustus 2026 in gebreke gesteld wat betreft dit inzageverzoek. Overigens blijkt uit een verwerkingsoverzicht (dat ik via een ander inzageverzoek kreeg, hetzij onvolledig) dat het Landelijk Bestuur kennis nam van deze Ramadanlunch via een mededeling in een voorzittersoverleg van de thema-afdelingen van D66. Natuurlijk besloot ik dat te gaan onderzoeken – één thema-afdeling geeft in ieder geval aan zich niet te herinneren dat een dergelijke mededeling is gedaan.

De lange arm van de Lange Houtstraat

Maargoed, we hadden het over de lange arm van D66. Zoals altijd plaatste ik op 11 februari 2026 ook mijn opiniestuk in de WhatsApp-groepen van D66, althans de groepen waaruit ik nog niet verwijderd was. De grootste en meest actieve WhatsApp-groep binnen D66 heet “Het Vrije Debat D66”, alleen daar was ik in januari van dit jaar al uit verwijderd. Waarom? Onder meer omdat ik mij op het standpunt stelde dat “Abraham Kuyper de kleine satan en Johannes Calvijn de grote satan” is. Een andere WhatsApp-groep is door twee D66-bestuurders volledig stilgelegd nadat iemand de leden een fijn suikerfeest wenste, anderen zich afvroegen of dat voor elke feestdag ging gebeuren, en ik de voorzet afmaakte door te stellen dat het suikerfeest een geweldige dag is voor de kinderen die geslagen worden als ze niet willen vasten.

De bestuurlijke kramp was op 11 februari niet anders. Het plaats delict was wederom een D66-appgroep. Ik deel het stuk om 12:37 in een D66-appgroep. Om 14:42 belt De Morgen. Of ik er akkoord mee was om “lid van D66” uit de auteursomschrijving te verwijderen. Vanzelfsprekend niet. De redactie ging daarop in beraad. Een lokale bestuurder (die thans wethouder is) merkt op dat het “zeker in verkiezingstijd” onhandig is om het lidmaatschap bij publieke uitingen te vermelden. Dat ik dat niet zou snappen was “veelzeggend”. Om 15:39 belt De Morgen weer. De verwijzing wordt progressief-liberaal. De bestuurder zegt later op de dag dat niemand zit te wachten op de mening van een “willekeurig” D66-lid en dat D66-ers hun mening vormen in “zaaltjes”. Ja, echt, zaaltjes. Hans van Mierlo draait zich in zijn graf om. Triomfantelijk deelt de bestuurder een screenshot van de gewijzigde tekst.

Per e-mail erkent het Landelijk Bestuur van D66 dat het “per geval” ingrijpt, afhankelijk van de “context, timing en formulering”. Dat is opmerkelijk veel tekst, want het kan namelijk met één woord geduid worden: willekeur. Mijn lidmaatschap van D66 is een objectief feit. Dat het bestuur om wat voor reden dan ook liever niet heeft dat dit aan bepaalde publieke uitingen is verbonden, geeft haar niet het mandaat om het gewicht van D66 te gebruiken om een buitenlandse krant onder druk te zetten om dit objectieve feit te verhullen.

Vanzelfsprekend liet uw favoriete ketter het daar niet bij zitten en schreef hij de Rijksvoorlichtingsdienst aan.

Na enig heen en weer mailen – de Rijksvoorlichting is een aal die even glibberig is als de reactie van de gemiddelde politicus uit de Pechtold-genealogie – krijg ik dan toch een inhoudelijk standpunt over deze praktijk:

Er rest te zeggen dat dit een opmerkelijk antwoord is voor een regering die Victor Orban, de voormalig minister-president van Hongarije, bekritiseerde over de inperking van de persvrijheid. De Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) laat gelukkig wel weten – over het abstracte, principiële vraagstuk – dat “[i]nhoudelijke bemoeienis door de overheid of een politieke vertegenwoordiger van het kabinet met perspublicaties […] in zijn algemeenheid een slechte zaak [is]” en “[hoewel] de zaak te abstract weergegeven [wordt] om er een goed oordeel over te kunnen vellen, lijkt het ... niet de rol van een ander dan de schrijver van het stuk om daarin wijzigingen te (laten) aanbrengen”.

Waar een mens zich druk om maakt

Nu zult u zich afvragen: waarom maakt de altijd cynische heer Ruhulessin zich zo druk om een triviale wijziging, die niet eens de strekking van het stuk raakt? Daar zijn legio redenen voor, maar de belangrijkste is dat een biografie bij een opiniestuk niet zomaar tot stand komt. Als daar “lid van D66” in staat dan heeft dat een reden, namelijk het bij D66-leden onder de aandacht willen brengen van het opiniestuk. Door daar interventies in te plegen, tast het Landelijk Bestuur de democratische consensusvorming binnen de vereniging aan – en zij heeft daar een geschiedenis in, waarover ik u misschien nog wel meer ga vertellen. Dit is in ieder geval niet de werkwijze van een democratische partij: het is de modus operandi van de Stasi.

Bovendien schaden zulke interventies ook mijn professionele hoedanigheid als columnist en opiniemaker. Ik kan nu in niet meer naar De Morgen een opiniestuk opsturen, zonder dat een redacteur zich daar afvraagt of dat tot een interventie van D66 gaat leiden. Het Landelijk Bestuur is dan ook nadrukkelijk en ondubbelzinnig kenbaar gemaakt dat ik hierdoor (immateriële) schade door heb geleden, maar dat is natuurlijk juridisch gewauwel dat in het geheel niet interessant is voor Substack. Zij weigert tot op de dag van vandaag toezeggingen te doen over toekomstig gedrag.

Hoe nu verder? In ieder geval heeft het Landelijk Bestuur mij op 15 september 2026 (Prinsjesdag) te 16:00 ontboden op het Landelijk Bureau in Den Haag. Daar gaan we het hebben over “de wijze waarop leden binnen de vereniging met elkaar omgaan” en de “wederzijdse rechten en verplichtingen” bespreken. Voor de goede orde stelt het Landelijk Bestuur van D66 wel “voorop dat het lidmaatschap van de vereniging wederzijds een vrijwillige aangelegenheid is,” hetgeen voor mij in ieder geval klinkt als “als het je niet bevalt, dan rot je toch op naar je eigen land.”

Wat ze mij concreet gaan vertellen weet ik niet, want dat weigert het bestuur ondanks herhaaldelijk verzoek te vertellen. Ik weet in ieder geval wel dat ik op 15 september 2026 het Landelijk Bestuur van D66 onbevoegd zal verklaren en misschien zelfs wel op het aankomende jubileumcongres op 27 september 2026 diens aftreden eisen. Als ik ten minste nog moties kan indienen, want de laatste keer dat ik kritische moties indiende stond er een paar dagen later bij het inloggen op het ledenportaal plotseling “Gebruiker niet gevonden”.

Mailinglijst van de Seculiere Garde

Bonus: meer gewraakte uitingen van de Seculiere Garde

De doelstellingen:

De AIVD identificeert links-, rechts-, antioverheid- en islamgerelateerde bedreigingen voor de nationale veiligheid. Weet u hoeveel dodelijke slachtoffers daar sinds het begin van deze eeuw bij zijn gevallen? Minder dan tien. Pim Fortuyn en Theo van Gogh zullen ongetwijfeld een belletje doen rinkelen. Een recenter voorbeeld is de aanslag bij de Erasmusbrug in Rotterdam, waarbij een dode en een zwaargewonde vielen. Het geweld dat in het kader van deze dreigingen slachtoffers maakt is, hoewel vanzelfsprekend tragisch, klein in aantal.

Waarschijnlijk bent u minder bekend met de dodelijke slachtoffers onder mensen die willen deelnemen aan de vrije samenleving. Dat is geen verwijt, aangezien het bijna nooit de media haalt. Sinds het begin van deze eeuw zijn dat er tientallen, zo niet honderden. Het aantal niet-dodelijke slachtoffers loopt op tot in de duizenden. Per jaar, volgens indicaties van de politie. De werkelijke cijfers liggen waarschijnlijk nog veel hoger. Dit is vaak zorgvuldig gepland, ideologisch gemotiveerd geweld tegen mensen die zich weigeren te voegen naar patriarchale, homofobe en collectivistische dictaten.

Ryan al-Najjar (2006-2024) was iemand die zich weigerde te voegen naar zulke dictaten. Ze wilde zelfstandig leven en kon zich niet verenigen met de denkwijze van haar gezin. Na jarenlang conflict liet zij hen weten dit geprobeerd te hebben, maar dat ze het niet meer kon, en dat ze er klaar mee was. Daarop ging haar familie in deliberatie en besloot haar ter dood te brengen. Met vastgebonden handen en voeten lieten ze haar achter in de Oostvaardersplassen, waarop ze verdronk. Ook was haar mond met tape afgeplakt, zodat de misdadige woorden van vrijheid nooit meer uitgesproken zouden worden.

In de media, het beleid en zelfs in de wetenschap doet men dit vaak af als “eergerelateerd geweld,” een huiselijke zaak in exotische culturele contexten. Andere vormen van geweld registreert men als “huwelijksdwang” of “achterlating in het buitenland,” alsof we de oorlog tussen Oekraïne en Rusland enkel en uitsluitend zouden beschrijven in termen als “drone-aanvallen” en “artilleriebeschietingen.” Wat elke zaak met elkaar verbindt is dat het gaat om mensen die willen deelnemen aan de vrije samenleving, en dat dit verlangen met geweld wordt onderdrukt. Het is de bloederige handhaving van een patriarchaal, homofoob en collectivistisch systeem.

Dit geweld is allesbehalve huiselijk. Het is maatschappijontwrichtend. Dat realiseren we vaak niet, omdat de betrokkenen geen stem hebben. Soms spreken zij geen Nederlands. De ontwrichtende werking is er niet minder om. U kunt ervan uitgaan dat wanneer vrouwen en mannen vermoord of anderszins geweld aangedaan worden vanwege het opeisen van hun rechtmatige vrijheden, dit niet aan degenen met hetzelfde verlangen voorbij zal gaan. Het is daarom geen privézaak die zich in de huiselijke sfeer afspeelt. Wanneer vrouwen geëxecuteerd worden omdat zij de woorden van vrijheid uitspreken, dan is dat een zaak van nationaal belang.

Ryan en degenen die in haar voetsporen treden voeren een existentiële strijd voor fundamentele en onvervreemdbare vrijheden. De vrijheid om een zomerjurkje te dragen, zelf hun partner uit te kiezen, of het geloof van hun ouders en hun veronderstelde gemeenschap op hun eigen manier te beleven, of zelfs te verwerpen. Dat is een emancipatiestrijd die de onvoorwaardelijke steun van de progressieve beweging verdient. Vrouwen als Ryan al-Najjar dragen de fakkel van Aletta Jacobs de eenentwintigste eeuw in.

Zelfs als we uiteindelijk politiek niets kunnen betekenen in deze emancipatiestrijd, dan is onze morele steun essentieel. Degenen die verlangen naar vrijheid voeren deze strijd vaak in totale eenzaamheid, en vragen zichzelf soms zelfs af of hun verlangen in de eerste plaats wel rechtmatig is. Dat verlangen naar vrijheid IS rechtmatig, en verdient daarom onze openlijke en onwrikbare steun.

Stem daarom op het landelijk congres vóór emancipatie, tégen uitsluiting, en laat de wereld weten dat D66 in de strijd van het individu tegen patriarchale, homofobe en collectivistische dictaten, onvoorwaardelijk de kant kiest van het individu.

Hoewel de toepassing van Sartre’s kwade trouw in het opiniestuk op het narratief van de nationaalpopulisten verkeerd is, aangezien het concept toe te passen is op de zelf en niet op een sociale categorie, biedt het desondanks een interessante opening voor een nieuw perspectief op dit debat. Dit kader uitbreiden met de ideeën van Simone de Beauvoir, Sartre’s geestverwant en geliefde, maakt het des te interessanter.

Onze samenleving bestaat uit “de Nederlanders” en “de Anderen.” In Banwari’s opiniestuk gaat het specifiek over “Marokkaanse” Nederlanders en moslims, maar in principe kunnen we dit op elke groep toepassen die onder de paraplu van de multiculturele hydra valt. Net zoals De Beauvoir’s observatie dat in een patriarchale samenleving vrouwen wordt geleerd zichzelf te definiëren in verhouding tot mannen, worden allochtonen, of beter gezegd totallochtoongemaakten want zij kozen er niet voor om zo genoemd te worden, geleerd zichzelf te definiëren in relatie tot “de Nederlander.” Hoewel niemand het er over eens is wat mythische “de Nederlander” precies zou inhouden, wordt deze in relatie met totallochtoongemaakten gedefinieerd naargelang politieke overtuigingen.

Het benoemen van het “integratieprobleem” van de nationaalpopulisten, die totallochtoongemaakten minderwaardiger vinden naargelang hun afstand tot “de Nederlander” groter is, is daarom alleen maar de xenofobe helft van het verhaal. Ook progressieven hebben een maatschappijbeeld dat bestaat uit de Nederlanders en de Anderen. Het enige dat verschilt, zijn de parameters waarmee ze deze definiëren en de waardeoordelen die ze hieraan geven.

Waar nationaalpopulisten het hebben over het omarmen van “de Nederlandse normen en waarden”, benadrukken (en waarderen) progressieven juist de meer (veronderstelde) exotische fenomenen van de Anderen. Overigens alleen de fenomenen die binnen het progressief denken acceptabel zijn. Ten aanzien van de rest kijken zij (moedwillig?) de andere kant op, waardoor ik dit graag “baklavadiversiteit” noem. Het resultaat is een samenleving die de Anderen, de totallochtoongemaakten, bekijkt en hen leert zichzelf te bekijken in het kader van de manier hoe zij zich tot “de Nederlanders” verhouden.

Om het geheel nog dwingender te maken plaatsen zowel progressieven als nationaalpopulisten hen in “gemeenschappen”, die als voldongen feit worden aangenomen, waarvan niemand hen ooit heeft gevraagd of ze daarbij willen horen. Naast het ondermijnen van de geestelijke autonomie van totallochtoongemaakten, plaatst dat hen ook nog eens in culturele ruimtes die hen verder vervreemden van de Nederlandse samenleving. En het zal niemand verbazen dat we juist daarmee de akkers hebben gemaakt waarop de meest weerzinwekkende ideeën tot bloei kunnen komen, zoals antisemitisme, maar ook homofobie, misogynie en religieuze dwang. Aangezien progressieven in hoofdzaak de architecten zijn van dit geheel, wil de ironie zodoende dat ze aan de nationaalpopulisten de munitie op een zilveren dienblad hebben aangereikt.

De introductie van existentialistisch denken in dit debat kan daarom een doorbraak in de maatschappelijke tegenstellingen zijn die ons land al vijfentwintig jaar verdelen, vergelijkbaar met de doorbraak in de antithese waarmee Abraham Kuyper ons land aan het eind van de negentiende eeuw had gemutileerd. Soevereiniteit in eigen kring verschilt immers ook niet zoveel van emancipatie in eigen kring. Voor progressieven biedt de existentialistische invalshoek ook een solide basis voor de hoognodige visie ten aanzien van de thema’s die nationaalpopulisten nu voor hun xenofobe agenda gijzelen.

De multiculturele samenleving is voor totallochtoongemaakten wat het patriarchaat voor vrouwen is. Net zoals dat een mens niet als vrouw wordt geboren maar tot vrouw wordt gemaakt, worden mensen niet als allochtonen geboren maar tot allochtoon gemaakt. Ongeacht de neologismen die men daarvoor verzint. Dit is een ernstige schending van de persoonlijke autonomie, individualiteit en fundamentele menselijke waardigheid. Het ontmenselijkt miljoenen Nederlanders, hen reducerend tot etiketten waar zij nooit in vrijheid voor gekozen hebben.

Op het afgelopen najaarscongres van D66 stelde partijvoorzitter Alexandra van Huffelen terecht dat we moeten strijden voor het individu, en vechten tegen de ontmenselijking. Dat is een oproep die ieder weldenkend mens kan ondersteunen, laat daarom de openingssalvo in deze strijd meedogenloos existentialistisch zijn.

Eerder gepubliceerd op joop.nl.