Arend Jan Boekestijn schrijft op zijn Substack () een betoog over onder meer de omfloerste omgang van liberalen met de islam en de rechtspopulistische fantasieën over de islamisering van Europa. De auteur maakt een aantal terechte punten, bijvoorbeeld dat tot moslim gemaakten de voornaamste slachtoffers van de islam zijn en dat met meel in de mond pratende progressieve politici (wanneer het islam betreft) zelf het rechtspopulisme voeden. Toch bevredigt zijn betoog niet.

Afgezien van een aantal ontologische fouten (« islamitische gemeenschappen » bestaan niet), het fictieve onderscheid tussen « de islam » en « de politieke islam » (de Koran is de islam en maakt dat onderscheid niet, ongeacht de geleefde werkelijkheid van moslims), of dat er geen parallelle samenleving zou kunnen bestaan omdat de « overgrote meerderheid [van de moslims] wil werken, een gezin onderhouden, een opleiding volgen en vooruitkomen » (non-sequitur), schuurt het standpunt van Boekestijn op een fundamenteler niveau. Hij schrijft:

Europa heeft met de liberale democratische rechtsstaat iets veel krachtigers in handen. De staat […] moet slechts zijn eigen liberale spelregels bewaken.

Dat lijkt op het eerste gezicht een prima, redelijk standpunt. Het zijn echter exact die redelijke liberalen die nooit een overtuigend antwoord hebben kunnen formuleren op Pim Fortuyn en nadien het rechtspopulisme in brede zin. Sinds de val van de Berlijnse muur hebben liberalen zichzelf wijsgemaakt dat ieder individu uiteindelijk wel een liberaal wordt, zolang liberalen netjes de liberale democratie beheren. Dat heeft mij altijd doen denken aan de beruchte uitspraak van Private Joker in Stanley Kubrick’s Full Metal Jacket, « We are here to help the Vietnamese, because inside every gook there is an American trying to get out. »

Met de aanslagen van 11 september 2001 – vandaag 25 jaar geleden – leerde de westerse wereld the hard way dat er niet in iedere gook een American schuilt. De kapers kwamen uit voorname families, hadden westers onderwijs genoten, en beschikten over de middelen om te gaan en staan waar ze wilden. Het einde van de geschiedenis was (en is) één van de vele liberale sprookjes.

Dit sprookje wortelt in het denken van de liberale profeet John Rawls, die het evangelie van de procedurele rechtvaardigheid verkondigde. Dat is kortweg samen te vatten in het idee dat als de staat functioneert volgens het Juiste, de mensen dan in vrijheid tot het Goede komen. In de praktijk werkt dit alleen als de (meeste) mensen al liberalen zijn, of deugen zoals Rutger Bregman het zou noemen.

Rawls bedacht ook een ander sprookje dat hij « de sluier van onwetendheid » noemde. Het is een gedachte-experiment om de rechtvaardigheid van een samenleving te beoordelen, door jezelf af te vragen of je in die samenleving zou willen zijn zonder van te voren te weten wat je eigenschappen zijn (geslacht, geaardheid, geloof, enzovoort). Ook dit werkt alleen maar voor liberalen. De ayatollah zal prima in een samenleving willen zijn die hem als vrouw stenigt bij het plegen van overspel, want hij (pretendeert dat hij) gelooft dat zo’n wrede straf hem vrijwaart van een veel ergere bestraffing in het hiernamaals. De sluier van onwetendheid is in feite een soort liberaal gebed.

Het is verbijsterend dat liberalen hardnekkig in deze profetieën blijven geloven. De staat is slechts een verzameling individuen met wapens, die volgens bepaalde procedures handelen (de wet, althans dat is de bedoeling). Dit betekent dat de voorwaarde voor een liberale staat is dat er liberale individuen zijn. Dat betekent ook dat als het liberalisme zich « neutraal » opstelt tegen haar uitdagers, er dan uiteindelijk geen liberale individuen meer zijn. Daarom moet er niet een neutrale staat zijn, maar een liberale staat, die onvoorwaardelijk partij kiest voor het vrije individu. Het alternatief is dat liberalen zich reduceren tot de beheerders van onvrijheid, wat nu overigens ook al gebeurt, bijvoorbeeld door het faciliteren van onvrijheid met seksegescheiden zwemmen.

De islam staat ontegenzeggelijk vijandig tegenover vrijheid. Dat er tot moslim gemaakten zijn die de idealen van de Franse revolutie – vrijheid en gelijkheid – omarmen, is omdat zij seculiere liberalen zijn, niet omdat zij moslims zijn. De Koran en andere islamitische bronteksten bevatten geen enkele intellectuele of politiek-filosofische basis om een liberale democratie mee te rechtvaardigen. De islamitische modernisten (die marginaal zijn binnen de islamitische instituten) hebben in feite de Koran net zo lang gemarteld tot het vrijheid sprak.

De praktijk laat zien dat wanneer de seculiere orde niet met harde hand regeert, landen in de islamitische wereld de gedaantes aannemen van Afghanistan, Iran, Saoedi-Arabië of de Islamitische Staat. Vrijwel elk land in de islamitische wereld dat enigszins aangenaam is om te leven, is dat vanwege seculiere dictators zoals Atatürk of Bourguiba. In de meeste andere landen met een moslimmeerderheid mag wettelijk een echtgenoot zijn echtgenote naar believen verkrachten, zolang de dwang maar geen sporen achterlaat zoals blauwe plekken.

VVD-coryfee Frits Bolkestein heeft niet voor niets zijn project met de liberale islam opgegeven. Toen Amina Wadud, een van de weinige vrouwelijke imams, naar Nederland kwam, was zij in geen enkele moskee welkom om het islamitische gebed te leiden en moest zij uitwijken naar poptempel (!) Paradiso. Er bestaan vele individuen, die toevallig in een islamitisch gezin werden geboren, die overtuigd zijn van de idealen van de vrije samenleving. Maar naarmate een groep tot moslim gemaakten groot genoeg wordt, zal jihadisme en onvrijheid daaruit emergeren. De ouders van veel Syriëgangers waren immers ook vaak nette burgers. Uit onderzoek bleek zelfs dat in landen als Tunesië de jihadisten vaak uit de hogere en gematigde sociale klassen kwamen.

De aannemelijkheid dat een bevolking waar de meerderheid zich als moslim identificeert, zonder koloniale overheersing, zo’n vrije samenleving produceert, is dus praktisch nihil. Sterker nog: ik durf het standpunt in te nemen dat als de Fransen Noord-Afrika nooit hadden gekoloniseerd, het er dan uit zou zien als het hedendaagse Afghanistan.

Voor het rechtspopulisme is de islam echter slechts een plot device in hun narratief. In tegenstelling tot liberalen, willen zij wél met harde hand optreden tegen onvrijheid (ten minste, als die onvrijheid islam heet). Zoals Boekestijn terecht opmerkt vervaagt daarin vaak het onderscheid tussen de islam en de tot moslim gemaakten. Wat liberalen als Boekestijn echter vaak ook vergeten is dat de liberale democratie niet ex nihilo verscheen. De liberale democratie is het resultaat van de Verlichting, van godslastering, en van de guillotine. Vrijheid is nooit door vrijheid tot stand gekomen. Vrijheid is tot stand gekomen door te vernietigen wat er tegen was.

Het rechtspopulisme zoekt echter oplossingen die voor liberalen onacceptabel zijn: in de vuist des nationalismes. Liberalen hebben echter een beter middel: de vuist der vrijheid. Ze moeten die vuist dan wel durven inzetten. Niet tegen een specifieke groep mensen, maar tegen onvrijheid. Want het gesprek over de islam gaat eigenlijk over iets heel anders. Orthodoxe moslims maken alleen maar gebruik van privileges die anderen, lang voordat er überhaupt significante aantallen moslims in Nederland waren, voor zichzelf hebben bekonkeld. Deze privileges hebben een naam: de Pacificatie van 1917. Wie de islam vreest, moet confessionelen bestrijden.

Het schooljaar is weer begonnen en dat ontging ook het parlement niet. Forum voor Democratie opende zijn Renaissanceschool in Almere, wat kon rekenen op felle reacties in de Tweede Kamer. Waarom? De school zou kinderen « indoctrineren ». Ook krijgen jongens en meisjes aparte lessen.

We laten de olifant in de kamer deze maand even voor wat het is, want de islam verdient ook weleens rust. En belangrijker: zowel Forum-aanhangers als orthodoxe moslims maken alleen maar gebruik van het privilege dat confessionelen meer dan honderd jaar geleden voor zichzelf bekonkelden. Dit privilege heet de « onderwijsvrijheid » en ooit is er de nationale mythe ontstaan dat dit een liberale (of zelfs Nederlandse) kernwaarde zou zijn.

Deze onderwijsvrijheid gaat in beginsel niet over uw individuele vrijheid om te beslissen aan welke instelling u onderwijs volgt. Deze onderwijsvrijheid gaat over de vrijheid om dat voor anderen te beslissen. Namelijk: de vrijheid van ouders om een bepaalde onderwijsvorm voor hun kinderen uit te kiezen. Dat krijgt in de praktijk vorm door de financiering van het bijzonder onderwijs en een terughoudendheid van het ministerie om zich inhoudelijk met de lesstof te bemoeien. In plaats daarvan zijn er abstracte « kerndoelen ».

Er bestaat in ons land de bizarre opvatting dat je kinderen geen corrigerende tik mag geven, maar ze wel een onvrij, gesloten wereldbeeld mag aanleren, dat bij voorbaat hun vermogen om vrije keuzes te maken vernietigt. Cui bono? Wie gelooft in de vrijheid van het individu, gelooft in ieder geval niet in de vrijheid van ouders om een ander individu – dat toevallig een kind is – geestelijk te knechten.

Kennelijk hebben kinderen in Nederland geen geloofsvrijheid. Een extreem voorbeeld, dat ik vernam van een ouder: een christelijke onderwijsinstelling benaderde afgelopen jaar tijdens de Ramadan proactief de ouders, om uit te vinden of hun kinderen uitgesloten moesten worden van de ontbijt- en lunchvoorziening. Het recht om het geloof aan anderen op te leggen weegt blijkbaar zwaarder dan het recht van een hongerend kind om te eten.

De onderwijsvrijheid komt dan ook in het geheel niet voort uit de verondersteld « tolerante » Nederlandse traditie. Sterker nog, de onderwijsvrijheid is afgedwongen door de nadrukkelijke vijanden van vrijheid, gelijkheid en verbinding. Uit vrees voor de seculiere, liberale orde richtte Abraham Kuyper in 1879 de Anti-Revolutionaire Partij (ARP) op, die later zou opgaan in het CDA. Met zijn ARP voerde Kuyper een verbeten strijd vóór de onderwijsvrijheid, en tégen het vrouwenkiesrecht.

Deze strijd leidde tot een laf maatschappelijk compromis dat bekendstaat als de Pacificatie van 1917. In dat jaar kochten de liberalen het algemeen kiesrecht, en betaalden dat met de geestelijke vrijheid van miljoenen meisjes. De confessionelen kregen hun onderwijsvrijheid, en konden meisjes zodanig indoctrineren dat ze nooit zinvol gebruik van dat kiesrecht zouden maken. Als u zich afvraagt waarom het patriarchaat anno 2026 nog steeds bestaat in ons land, dan is dit de oorzaak. Niet de orthodoxe moslims, die gebruiken slechts slim de erfenis van Abraham Kuyper en het liberale verraad.

Kansengelijkheid is tegenwoordig ook een prominent thema in het politiek discours. Helaas richt dat zich vooral op de mens als homo economicus, bijvoorbeeld op (te lage) schooladviezen die uiteindelijk tot inkomensderving leiden. De meest existentiële gelijkheid vergeet men voor het gemak: de vrijheid van de geest en het vermogen om onbelast zelf keuzes te maken. Als het onderwijs een instrument is om aan kinderen te leren dat het dictaat van God boven de vrijheid over eigen lichaam en geest staat, dan is dat vrijheid noch gelijkheid. Het is een instrument van existentiële, geestelijke tirannie.

Het doel van het primair en secundair onderwijs moet zijn om kinderen tot individuen te maken, en hun het vermogen mee te geven om weloverwogen en zonder last keuzes te maken, om als individu aan de vrije samenleving te kunnen deelnemen. Voor andere doelstellingen is er geen plek in een seculiere, liberale orde.

Forum-scholen of orthodoxe scholen zijn slechts symptomen van de chronische ziekte die « onderwijsvrijheid » heet, in werkelijkheid een existentiële dwangbuis die de geestelijke autonomie van kinderen usurpeert. Het is de hoogste tijd om de accreditatie en financiering van het « bijzonder » onderwijs naast Abraham Kuyper te begraven.

Ook gepubliceerd in de Volkskrant op 1 en 2 september 2026

La police judiciaire mène une enquête préliminaire concernant des actes de faux en écriture (art. 225 du Code pénal) et d’intimidation de témoin (art. 285a du Code pénal) impliquant de hauts responsables du parti D66. Ces soupçons découlent de la manipulation délibérée de documents et de règlements dans l’intention de simuler une réalité procédurale. L’objectif était de justifier a posteriori une règle inventée de toutes pièces lors du Congrès 122, afin d’étouffer une opinion politiquement importune.

Ce long format examine le contexte, la genèse, la découverte et les répercussions de cette affaire. Il débute par la toile de fond. Pour passer directement à l’incident qui a donné lieu à ce (possible) faux en écriture, vous pouvez faire défiler la page jusqu’à la section Le règlement intérieur de Schrödinger. La matérialisation des délits, quant à elle, est abordée dans la partie intitulée Un écrit destiné à servir de preuve d’un fait.

Je pourrais avancer que ce drame a commencé avec un tract lors du Congrès 122. Mais ce serait faire offense à la réalité. Cette histoire commence avec une jeune fille, le 20 mai 2006 à Idleb, en Syrie. Là-bas est née une fille rebelle qui allait nourrir un profond désir de liberté. Après le déclenchement de la guerre civile, elle et sa famille ont trouvé la sécurité, et surtout : la liberté, dans notre pays. Son désir de liberté n’était cependant pas apprécié au sein de la famille.

Dès l’âge de quatorze ans, elle s’est enfuie chez les voisins dans le froid de l’hiver, pieds nus et vêtue d’une tenue d’intérieur rose, parce que son père avait menacé de la tuer. Après des années de violence, d’interventions de la protection de l’enfance et, surtout, de solitude, tout cela a culminé avec ces mots : c’est fini, je ne veux pas vivre comme vous. Quelques jours plus tard, dans la nuit du 27 au 28 mai 2024, elle a été mise à mort par son père et ses frères. Son nom était : Rayaan al-Najjar. Nous n’en savons pas beaucoup plus sur elle. Les fragments de peau de son père que la police judiciaire a trouvés sous ses ongles nous disent en tout cas que Rayaan s’est battue pour sa liberté jusqu’à son dernier souffle.

Tous ceux qui aspirent à la liberté et qui ont, par hasard, des ancêtres nés à l’étranger ne finissent pas avec du ruban adhésif sur la bouche dans un marais sordide du polder. Plus souvent, l’individu libre, assigné à l’islam, développe toutes sortes de stratégies pour faire face à cette violence (verbale, psychologique ou physique). Je connais très peu de femmes (et d’homosexuels) qui n’ont pas été victimes de violences idéologiques ou qui n’ont pas adapté leur comportement pour les éviter. Cette violence idéologique porte de nombreux noms – violences liées à l’honneur, mariage forcé (viol systématique) ou abandon (émigration forcée) – mais ils partagent tous le fait de cibler l’individu qui refuse de se conformer au rôle qui, selon les patriarches, aurait été décrété par Dieu. Il s’agit d’une violence à motivation idéologique.

Stop aux violences contre les femmes blanches

Les progressistes haïssent le patriarcat. Il en va de même pour le D66, noble maison des Lumières. Après qu’une jeune fille de dix-sept ans originaire d’Abcoude a été tuée – de manière totalement arbitraire – alors qu’elle rentrait chez elle à vélo, le débat sur les féminicides a été relancé. J’ai écrit une tribune à ce sujet dans De Volkskrant : Le débat sur les féminicides est institutionnellement raciste. La question centrale de cette tribune était de savoir pourquoi les féministes du polder voient dans la mort d’une jeune joueuse de hockey blanche l’occasion de l’ériger en symbole national, tout en ignorant complètement une femme exécutée par son père et ses frères après des années de lutte pour disposer de son propre corps et de son esprit.

À la suite de cette tribune, j’ai également été invité au podcast du Volkskrant, Culturele Bagage (Bagage culturel), pour en parler, dans le cadre du thème plus vaste selon lequel les violences faites aux femmes sont aussi un problème d’hommes. Avec l’animatrice Esma Linnemann, j’approfondis les statistiques. À la fin de l’entretien, Linnemann me demande si j’ai des conseils concrets à donner aux hommes. Plus tôt dans la discussion, nous avions déjà abordé l’importance de réfléchir au langage que l’on emploie, et surtout aux présupposés qui s’y cachent. Bien que j’envisage d’évoquer l’une de mes techniques de conversation habituelles – à savoir demander aux hommes pourquoi leur « honneur » dépend de ce que leur mère ou leur sœur fait de son vagin –, j’opte pour un exemple plus prudent. « Mais, » dis-je, « je pense que nous avons parfois aussi besoin de la botte brutale de l’État. »

C’est cette botte brutale de l’État (que je rebaptiserais plus tard le poing de la liberté) qui a qualifié l’esclavage et l’apartheid de crimes contre l’humanité. De la même manière, les systèmes sous-jacents qui alimentent les violences faites aux femmes doivent être érigés en crimes contre l’humanité. « Le patriarcat, » ajoute Linnemann. Après tout, la reconnaissance de l’esclavage et de l’apartheid comme crimes contre l’humanité a finalement, elle aussi, commencé par un individu ayant une idée. Quel est l’endroit le plus évident pour semer les graines de cette idée ? Le D66.

Lors de la journée d’accueil des nouveaux membres du D66, j’avais déjà abordé le sujet avec le Réseau Els Borst (EBN), le réseau des femmes du D66. Lors de cette réunion, qui se tenait, il me semble, dans la salle Aletta Jacobs de la Chambre des représentants, il y avait une poignée d’hommes. Les animateurs leur ont alors demandé ce qui les motivait à être présents en tant qu’hommes. Pour autant que je m’en souvienne, les autres hommes ont servi un discours classique sur le fait qu’il est triste que leur petite amie ne soit pas traitée sur un pied d’égalité, ou quelque chose de ce genre. J’ai répondu : « Je suis ici pour débattre de l’idée que le patriarcat, en tant que système socio-juridique, est un crime contre l’humanité et que le D66 doit en jeter les bases en droit international. »

Par la suite, j’ai également présenté l’idée à la présidente de l’EBN. Celle-ci a immédiatement pensé à l’islam et s’est demandé comment cette idée s’articulerait avec la liberté de religion. Quoi qu’il en soit, nous étions d’accord sur le fait que l’islam est un système intrinsèquement patriarcal. Cependant, la question de savoir quelle liberté pèse le plus lourd, celle de la religion ou celle de la femme insoumise qui refuse de se plier au patriarcat, est restée sans réponse. Je suis rentré chez moi en me demandant ce qu’Aletta Jacobs en aurait pensé.

Le 11 septembre 2025, le D66 a déposé la note d’initiative Mettre fin aux violences contre les femmes. Elle contient toutes sortes de propositions visant à améliorer la protection institutionnelle des femmes, telles qu’un mandat élargi pour intervenir dans la sphère privée et une meilleure protection juridique. Fait remarquable, il n’y a aucune mention de mesures contre les formes de violence à motivation idéologique. Comme je l’ai écrit dans ma tribune :

Un centre d’hébergement pour femmes peut vous protéger contre un ex harceleur, mais ce n’est pas une forteresse contre une idéologie. Cet angle mort laisse les femmes, principalement celles issues de l’immigration, complètement livrées à elles-mêmes. Si vous voulez un exemple concret de ce à quoi cela peut mener, je vous renvoie à [Rayaan] al-Najjar. Elle bénéficiait pourtant d’une protection, mais celle-ci a été levée à un moment donné. Ceux qui la menaçaient avaient-ils eu de nouvelles révélations ? Avaient-ils rejeté leur idéologie liberticide ?

Le D66 a précédemment élaboré le Plan de lutte contre les féminicides. Dans ce document, les auteurs affirment que les féminicides sont souvent balayés sous le terme de « crime d’honneur », comme si l’exécution d’une femme pour des raisons idéologiques devait en minimiser la gravité. Pourtant, ce document ne contient lui non plus aucune mesure politique concrète pour combattre la violence à motivation idéologique à l’encontre des femmes et des minorités sexuelles de couleur. De toute évidence, un angle mort concernant cette violence s’est créé au sein du D66 lors de l’avènement de la dynastie Pechtold-Kaag-Jetten. Dans un passé lointain, sous la direction de Boris Dittrich, le D66 plaidait encore pour des mesures sévères, telles que le retrait du permis de séjour, voire de la nationalité néerlandaise.

La plupart des partis politiques aux Pays-Bas sont des associations, tout comme le D66. Selon la loi néerlandaise, une association dispose d’une Assemblée générale, une réunion des membres ayant le droit de vote, qui constitue l’organe suprême de l’association. Dans une démocratie associative qui fonctionne, les membres exercent ainsi une influence sur le cap du parti. Dissiper l’angle mort du D66 concernant les violences à motivation idéologique à l’encontre des femmes et des minorités sexuelles de couleur pouvait donc se réaliser facilement : par une simple décision de l’Assemblée générale du D66.

L’Assemblée générale du D66 déclare ce qui suit

Tout comme au parlement, les partis politiques néerlandais votent des motions lors de leur Assemblée générale. Au sein du D66, une motion se compose de trois parties. La première partie rassemble les constats. Ce sont les faits qui ont motivé la motion. La deuxième partie présente les considérations. Ces considérations sont les arguments qui doivent étayer la troisième partie, le dispositif. Le dispositif est la partie contraignante de la motion, qui peut par exemple consister en une déclaration de principe (déclare ce qui suit) ou en un appel adressé à un organe du parti ou au groupe parlementaire (appelle le Bureau national à, appelle le groupe parlementaire à la Chambre des représentants à). La motion prend ainsi finalement la forme suivante : L’Assemblée générale du D66 […] constate […] considère […] appelle à/déclare ce qui suit […] et passe à l’ordre du jour. Si la majorité des membres vote pour la motion, le dispositif devient contraignant pour l’association.

À l’été 2025, la section d’Amsterdam du D66 a organisé une rencontre sur les féminicides. Là non plus, il n’a pas été question de violences à motivation idéologique – bien qu’à Amsterdam, un drone ait un jour littéralement survolé un festival pour vérifier si les filles se comportaient de manière suffisamment « halal » –, mais cette réunion a tout de même porté ses fruits. J’y ai discuté avec un membre à qui j’ai fait part de mon idée de qualifier l’apartheid de genre de crime contre l’humanité. Elle a attiré mon attention sur la Convention d’Istanbul, un traité de droit international qui vise à éradiquer les violences faites aux femmes. L’article 12 de la convention stipule :

Les Parties prennent les mesures nécessaires pour […] éradiquer […] toutes autres pratiques fondées sur l’idée de l’infériorité de la femme ou sur un rôle stéréotypé des femmes et des hommes […] Les Parties veillent à ce que la culture, la coutume, la religion, la tradition ou le prétendu « honneur » ne puissent être invoqués pour justifier les actes de violence couverts par le champ d’application de la présente Convention.

De toute évidence, le D66 produit donc aussi des notes d’initiative et des plans de lutte qui sont contraires au droit international, ou du moins négligents dans sa mise en œuvre, et tout particulièrement négligents dans les aspects qui concernent les femmes de couleur. Fort de ces connaissances, j’ai donc rédigé une motion pour la 122e Assemblée générale du D66 afin de corriger le cap du parti en la matière. Initialement, il s’agissait de trois motions, mais la Commission de décision a statué que je devais les fusionner en une seule. Le texte final fut donc le suivant :

L’Assemblée générale du D66, réunie le samedi 4 octobre 2025 à ‘s-Hertogenbosch [...] déclare que :

• dans la lutte de l’individu contre les normes patriarcales, homophobes et collectivistes, le D66 prend inconditionnellement le parti de l’individu

• les conceptions patriarcales doivent être combattues inconditionnellement, sans distinction d’origine culturelle ou religieuse

appelle le groupe parlementaire à la Chambre des représentants à :

• soutenir en paroles et en actes, dans l’exercice de la politique, la lutte pour l’émancipation des filles et des femmes issues de l’immigration et, par extension, des minorités sexuelles et des personnes aux opinions dissidentes, explicitement lors de l’élaboration des politiques relatives aux féminicides et à la sécurité des femmes

• évaluer la violence à motivation idéologique, à l’encontre des personnes qui souhaitent prendre part à la société libre, avec la même gravité que la violence politique.

Le texte complet de la motion peut être lu ici et devait recevoir la désignation APM122.01. Pour la 122e Assemblée générale, d’autres membres avaient également soumis un certain nombre d’amendements au programme électoral, notamment pour contrôler plus strictement l’enseignement religieux. Afin d’informer les membres du D66 de la gravité des violences à motivation idéologique à l’encontre des femmes et des minorités sexuelles de couleur, j’ai donc conçu un tract. En prenant conscience de cette gravité, les membres du D66 opteraient très certainement pour une ligne plus laïque et choisiraient de meilleures mesures afin de garantir que la liberté soit pour tous, et pas seulement pour les personnes blanches.

Par l’intermédiaire de la chroniqueuse judiciaire Saskia Belleman, j’avais appris que Rayaan, juste avant que son père et ses frères ne l’exécutent, leur avait fait savoir qu’elle en avait assez et qu’elle ne voulait plus vivre comme eux. C’est pourquoi j’ai placé ces mots au recto du tract : « C’est fini. Je ne veux plus vivre comme vous. Ryan al-Najjar (2006-2024) ». Sur la droite, j’ai placé son portrait, où elle porte encore le foulard qu’elle enlevait au coin de la rue après avoir quitté le domicile familial, car c’était la seule photo d’elle que je pouvais trouver. Rayaan devrait pourtant être une héroïne typique du D66, en tant que femme ayant lutté des années durant pour prendre le contrôle de sa propre vie. Qui d’autre devrait figurer en première page d’un tract du D66 sur ce sujet ? Lisa d’Abcoude ? Le fait que Rayaan n’ait pas plié face à l’oppression et qu’elle l’ait combattue jusqu’à son dernier souffle fait qu’orner le recto d’un tract sur la liberté avec ses mots inflexibles est bien le moindre des hommages que nous puissions lui rendre.

Au verso du tract, j’ai placé des statistiques sur les violences à motivation idéologique contre les femmes et les minorités sexuelles de couleur. J’ai écrit en dessous :

Ce n’est pas un phénomène « étrange » ou « culturel ». Il s’agit d’une violence à motivation idéologique de la même gravité que la violence politique. L’absence d’approche globale dans les politiques publiques constitue une forme de racisme institutionnel.

Sur le côté droit du verso, j’ai inséré un texte politico-idéologique afin d’apporter un éclairage sur Rayaan et sur ces chiffres. « Le D66 a toujours été aux avant-postes de la lutte pour l’émancipation de l’individu, » ai-je écrit, « Cent cinquante ans après Aletta Jacobs, l’ambition de devenir médecin est encore assassinée parce que des filles chastes ne devraient pas prendre le bus dans l’obscurité. »

Pour parachever l’ensemble, j’ai repris le logo du site web du D66, une citation du projet de programme électoral, et j’ai veillé à ce que la police de caractères et les couleurs correspondent à la mise en page habituelle des tracts du D66. Ensuite, j’ai chargé une imprimerie d’en tirer cinq cents exemplaires. J’en ai également envoyé une version numérique au groupe parlementaire du D66.

J’ai par ailleurs consulté le site web du D66 pour en vérifier les règlements. Aucun règlement intérieur n’y figurait, mais il y avait bien une page édictant des règles spécifiques au Congrès 122 du 4 octobre 2025. On y trouvait d’ailleurs une consigne concernant la distribution de tracts, en réponse à la question Puis-je distribuer des tracts lors du congrès ? :

Lors du congrès, il est permis de distribuer des tracts en lien avec le D66. Veillez à ce que les tracts aient une présentation soignée et respectent la charte graphique du D66, afin que tout le monde puisse voir qu’ils émanent du parti. Vous avez des questions ou un doute ? Contactez-nous à l’adresse congres@d66.nl.

Le tract indiquait en tout cas sans ambiguïté qu’il s’agissait d’une initiative de membres et qu’il était exclusivement destiné à être distribué au sein du D66. Je n’avais aucun doute quant à la charte graphique, puisqu’elle était basée sur le site web du D66 et sur des tracts antérieurs. Pour autant qu’un tel doute puisse exister, l’art. 6:238, alinéa 2 du Code civil néerlandais (BW) y remédiait : « En cas de doute sur le sens d’une clause, l’interprétation la plus favorable à l’autre partie prévaut. » Qui est l’autre partie dans le cadre de ces règles du congrès ? Le participant au congrès. En d’autres termes : moi-même.

Armé du Code civil, des règles du congrès du D66 et de cinq cents tracts, j’ai réservé un hôtel dans le centre de Bois-le-Duc (Den Bosch) pour la nuit du 3 au 4 octobre 2025. C’est ce que je fais généralement lorsque je me rends à un congrès du D66, car bien que ceux-ci aient toujours lieu le samedi, l’organisation tient à les faire commencer à neuf heures et demie du matin. Avant de m’endormir, je pose ma ceinture, ma cravate, ma veste bleu marine et mon pantalon bleu marine sur l’un des lits de la chambre d’hôtel. Je le fais rarement, mais comme je dois également m’adresser à l’Assemblée générale du D66 avec un discours d’ouverture et un discours de clôture lors de l’examen de ma motion APM122.01, je ne peux pas me permettre d’arriver en retard.

Vers quatre heures et demie du matin, des chants bruyants me réveillent. « Nous brûlons les juifs ensemble, car les juifs brûlent le mieux », résonne sur les murs de la Hinthamerstraat dans la commune de Bois-le-Duc (’s-Hertogenbosch). « Sieg heil », poursuit le chœur, « sieg heil, sieg heil ! » Un samedi matin pluvieux au pays de Spinoza, avant le 122e congrès du D66, où nous écouterons sans aucun doute attentivement un discours très rassembleur du chef du parti. Peut-être cette divergence entre la réalité et la bulle administrative était-elle le présage de ce qui allait suivre.

Le règlement intérieur de Schrödinger

Le matin du 4 octobre 2025, je me tiens, avec une boîte contenant cinq cents tracts, avant même neuf heures à la réception du 122e congrès du D66, le Congrès 122. J’ai failli être laissé à la porte de l’Assemblée générale où j’étais moi-même porte-parole d’une motion, car en raison d’un problème technique, je ne pouvais plus acheter de billet pour le congrès. Le Bureau national, organisateur du congrès, ne pouvait pas m’aider davantage et m’a suggéré de suivre la réunion via la retransmission en direct. À la question de savoir comment je devais alors prendre la parole pour ma motion, ils n’ont pas répondu. Heureusement, j’ai pu reprendre le billet d’un autre membre, que je lui ai remboursé, et mon accès au congrès a été assuré.

Après avoir reçu un bracelet – bien que les tampons soient plus durables (mais plus populaires), l’organisation du congrès préfère systématiquement les bracelets –, je me dirige directement vers les machines à café. Non pas pour boire du café, mais pour y déposer mes tracts. Contrairement aux autres participants au congrès, qui flânent tranquillement pour entrer dans les Brabanthallen, je me mets tout de suite au travail. La seule autre agitation vient des membres des sections thématiques, qui montent leurs stands dans le hall central. Dans ce hall central, la « Place de la Restauration » (Horecaplein) comme l’appelle le D66, il y a aussi des mange-debout. On y trouve le célèbre tract « C’est possible » (« Het kan wél »), que le D66 a utilisé pendant la campagne électorale. Puisque c’est possible, je dépose mes propres tracts à côté, ce qui donne lieu à cette composition particulière : « C’est fini. Je ne veux pas vivre comme vous. C’est possible ».

Ensuite, je me dirige vers la salle plénière – la salle de réunion où se réunit l’Assemblée générale. En chemin, je tombe sur un autre espace, où est suspendu un écran pour suivre la retransmission en direct, qui comprend également des mange-debout sur lesquels je laisse bien évidemment des tracts. Puis je continue d’avancer vers les premières rangées de chaises, pour y déposer également les tracts. Un tract sur une chaise offre la garantie à cent pour cent d’être vu. J’ai d’abord hésité à le faire, mais comme j’avais discuté de cette idée quelques jours plus tôt avec quelques membres du bureau local et un membre du comité d’arrondissement, qui ont trouvé que c’était un excellent plan, il n’y avait plus l’ombre d’un doute lors du congrès lui-même.

Alors que j’ai presque terminé la deuxième rangée, un monsieur m’aborde. Il se présente comme l’Eventmanager. Il jette un coup d’œil à la pile de tracts que je tiens à la main et me demande de patienter un instant avant de déposer les tracts sur les chaises. Ne sachant pas si c’est autorisé, il va en discuter un moment avec « Sabine ». Je ne sais pas qui est Sabine, mais je suppose qu’il s’agit de sa supérieure. À son retour, l’Eventmanager me demande si je veux bien retirer les tracts des chaises. J’essaie encore de négocier avec lui, mais il me répond que s’il fait une exception, il devra le faire pour tout le monde. Comme on dit aux Pays-Bas : on a déjà le non, on peut toujours essayer d’obtenir un oui. Cette fois-ci, c’est resté un non. J’accède ensuite à sa requête et je retire les tracts des chaises.

Après avoir récupéré les tracts, je me dirige dix minutes plus tard vers l’entrée de la salle plénière, par laquelle affluent les participants au congrès. S’il y a un endroit idéal pour distribuer des tracts, c’est bien là. En chemin, une silhouette me barre la route. Pendant qu’elle fait cela, trois hommes m’encerclent, dont l’Eventmanager. Elle se tient si près que je peux sentir son souffle. Avec un certain malaise et une certaine désorientation, je lui serre la main, péniblement, car normalement on tend le bras pour donner une poignée de main, mais c’est impossible parce qu’elle se tient trop près. « Sabine Andeweg, directrice du Bureau national », dit-elle. « Izzy », dis-je.

Elle me demande d’arrêter de distribuer les tracts. Je demande pourquoi. Parce que ce n’est pas autorisé. Je dis que le site web du D66 indique que si. Ce n’est pas le cas, rétorque la directrice du Bureau national. Je prends alors mon téléphone, je me rends sur la page des règles du Congrès 122, et nous lisons ensemble le texte :

Lors du congrès, il est permis de distribuer des tracts en lien avec le D66. Veillez à ce que les tracts aient une présentation soignée et respectent la charte graphique du D66, afin que tout le monde puisse voir qu’ils émanent du parti. Vous avez des questions ou un doute ? Contactez-nous à l’adresse congres@d66.nl.

Tout en regardant l’écran de mon téléphone, la directrice du Bureau national affirme que j’aurais d’abord dû demander l’autorisation pour distribuer mes tracts. Je réponds que ce n’est pas le sens du texte, et qu’il ne faut envoyer un e-mail qu’en cas de questions ou de doutes. La directrice rétorque que j’aurais dû envoyer un e-mail. Je lui dis que je n’avais aucun doute. Sans répondre à cela, la directrice affirme que la charte graphique n’est pas respectée et que ce serait l’ancien logo du D66 qui figurerait sur le tract. Bien que le logo provienne du site web, elle ne précise pas en quoi ce logo différerait fondamentalement du prétendu nouveau logo. Ensuite, la directrice fait remarquer que le slogan « personne n’est libre tant que nous ne sommes pas tous libres » n’est pas du D66. Je lui signale que celui-ci est tiré du projet de programme électoral sur lequel nous votons aujourd’hui. De toute évidence, nous sommes dans une impasse, la directrice du Bureau national du D66 et moi.

C’est pourquoi je lui fais savoir sans aucune ambiguïté que je considère sa décision comme arbitraire et irrégulière. Je n’ai donc pas l’intention de cesser de distribuer les tracts, à moins que la directrice ne puisse démontrer qu’il existe une base réglementaire à cette mesure. Elle indique qu’elle va se concerter et disparaît ensuite, non sans me signifier une fois de plus avec insistance que je n’ai pas le droit de distribuer les tracts. L’Eventmanager disparaît avec elle. Je pose la boîte de tracts sur un mange-debout situé à côté de l’entrée de la salle plénière, et m’y adosse d’un air mi-nonchalant. Pendant que j’attends là, les deux hommes restants m’observent. Comme cela provoque en moi un certain malaise, je sors nerveusement un tract de la boîte pour détourner mon attention. « Ne distribuez pas le tract, » m’avertit l’un des hommes. Je remets le tract dans la boîte et j’essaie alors de me changer les idées en me posant cette question : avec qui la directrice du Bureau national, la plus haute responsable de l’organisation du congrès, doit-elle donc se concerter au sujet de sa propre décision ?

Lorsque la directrice du Bureau national du D66 revient, elle m’annonce que je peux distribuer le tract jusqu’à l’examen de ma motion, APM122.01. J’envisage de lui demander comment l’autorisation de distribuer des tracts passe soudainement de « doit être demandée au préalable » à « est liée à un point de l’ordre du jour », mais compte tenu de l’atmosphère intimidante, je choisis la sagesse plutôt que la résistance. Je crains qu’en cas d’obstination ou de résistance de ma part, elle ne fasse appel à la sécurité. C’est pourquoi j’accepte de coopérer. Elle m’indique également que je dois retirer les tracts des mange-debout dans l’espace adjacent à la salle plénière, ce à quoi j’obtempère. Pendant que je retire les tracts, les deux hommes continuent de m’observer.

Ma motion sera examinée dans environ un quart d’heure, j’en profite donc pour distribuer autant de tracts que possible. En tout cas, Jan Paternotte – aujourd’hui chef du groupe parlementaire du D66 – accepte le tract avec le sourire. Les autres participants au congrès n’émettent aucune objection non plus. Puis vient le moment où ma motion est soumise à l’examen de l’Assemblée générale du D66.

Lors de l’Assemblée générale du D66, il est d’usage qu’au moment de l’examen d’une motion ou d’un amendement, la présidence demande si quelqu’un souhaite en débattre. Si personne ne le souhaite, on passe directement au vote. J’ai déjà pris place dans l’une des premières rangées, juste à côté du micro d’intervention. La présidence elle-même est installée sur l’estrade du congrès à une grande table, réunissant souvent trois personnes, qui scrutent alors la salle du regard pour s’en assurer. C’est également ce qui se passe lors de l’examen de ma motion. « Si un débat est souhaité, nous allons en discuter », annonce la présidence. Je me lève d’emblée, anticipant la question de savoir si quelqu’un souhaite prendre la parole. « Je ne vois personne souhaiter débattre, je pense donc que nous pouvons passer au vote. » Quelque peu décontenancé, je me rassieds, car je n’ai aucune envie d’un second conflit. Le vote s’ensuit. La motion est adoptée à 97 % des voix.

Après le vote, je reste assis pour l’examen des amendements. Soudain, une main surgit dans mon dos et brandit une pile de tracts devant mon visage. Je lève les yeux pour voir à qui appartient cette main. Il s’avère que c’est l’un des hommes de la garde rapprochée de Sabine Andeweg. Il me demande si je veux bien dire à mes « amis de la section thématique » de ne plus distribuer les tracts. « Oui, très bien », dis-je, bien que je n’aie absolument aucune idée de ce qu’il veut dire par là. Je récupère les tracts, les remets dans la boîte et me reconcentre sur les amendements.

Plus tard dans la journée, la batterie de mon téléphone commence à s’épuiser. Le vote se déroulant de manière numérique, je retourne à la réception pour demander où je peux recharger mon téléphone. C’est alors qu’apparaît soudain la directrice du Bureau national, qui me lance qu’il n’est pas question que je discute avec toutes sortes de gens. Je n’ai plus l’énergie de demander ce qu’elle veut encore dire par là, et je vais donc simplement recharger mon téléphone dans ma voiture sur le parking. Bien que Rob Jetten, plus tard dans la journée, lors de son discours rassembleur, ait clamé avec toute son énergie positive que « c’est possible », et que les membres l’aient sans doute scandé avec lui, je rentre chez moi par la suite avec le sentiment tenace que quelque chose n’est pas possible.

Un écrit destiné à servir de preuve d’un fait

Si Rayaan al-Najjar n’a pas plié face aux bourreaux qui l’ont mise à mort en raison de son désir de liberté, je ne plierai certainement pas devant Sabine Andeweg et sa garde rapprochée. À l’issue du Congrès 122, j’étais furieux. Les arguments de façade et les raisonnements orientés de Sabine Andeweg montraient déjà clairement qu’il ne s’agissait pas d’une banale infraction procédurale.

Quelle infraction procédurale une cadre expérimentée fait-elle appliquer avec une escorte de trois hommes ? Quelle responsable finale part se concerter pour ensuite revenir sur sa propre décision ? Quel règlement du D66 stipule que les membres n’ont pas le droit de discuter avec d’autres personnes lors des congrès du D66 ? Le fait que des cadres du D66 inventent manifestement des règles sur place pour effacer des perspectives qui les dérangent, est en totale contradiction avec ce que le D66 prétend défendre. Il fait d’ailleurs la leçon au Parti pour la Liberté (PVV) sous prétexte que ce dernier n’a pas de membres, et veut même modifier la Loi sur les partis politiques pour cette raison. Mais que signifient les membres, si l’establishment les traite de la sorte ?

Et surtout : il ne s’agissait pas d’un simple tract. C’était un hommage à l’héroïsme d’une femme qui est morte pour avoir revendiqué des libertés qui sont sacrées pour le D66. Dans les faits, Sabine Andeweg, la directrice du Bureau national, a achevé à titre posthume, lors du Congrès 122, le travail des bourreaux de Rayaan, à savoir l’effacement de son autonomie. Ses mots, qui figuraient au recto du tract, ont été la raison directe pour laquelle son père et ses frères l’ont abandonnée dans les Oostvaardersplassen avec du ruban adhésif sur la bouche, afin que ces mots criminels de liberté ne soient plus jamais prononcés. Manifestement, Sabine Andeweg voulait, elle aussi, étouffer ces mots. Ou bien les tiers, qu’il reste à identifier, qui lui en ont donné l’ordre. C’est pourquoi cela ne pouvait rester sans conséquences. N.B. : il s’agit d’une interprétation hyperbolique et polémique qui repose sur une base factuelle suffisante et bénéficie ainsi de la protection de l’art. 10 de la CEDH.

Pour faire valoir ces conséquences, j’avais deux options. La première était une procédure devant la Commission des litiges (Geschillencollege), le juge interne du D66. Non pas que j’y accordais une grande confiance, car elle avait déjà couvert le fait que la Commission de décision avait rejeté un amendement en s’appuyant sur une règle inventée sur place. Cet amendement portait sur la position du D66 contre les pratiques de conversion. Étant donné que la position actuelle visait principalement les prestataires agissant à titre professionnel, ce qui est caractéristique des pratiques de conversion dans la sphère blanche et chrétienne, je voulais l’étendre à la sphère informelle, en luttant en particulier contre les « exorcismes de démons ou de djinns ». La Commission de décision s’était défendue en arguant qu’en pratique, elle appliquait également d’autres règles que celles figurant dans son règlement formel, ce que la Commission des litiges avait manifestement jugé fondé. Que la Commission des litiges juge différemment la mesure inventée de toutes pièces lors du Congrès 122 était donc d’ores et déjà douteux.

La deuxième option était le journalisme. En octobre 2025, j’étais chroniqueur invité du dimanche pour De Volkskrant. Mon contact direct avec la rédaction de la rubrique opinion signifiait également que la voie vers la rédaction politique était très courte. L’histoire selon laquelle une cadre blanche et élitiste du D66 a inventé une règle sur place pour interdire à un membre issu de l’immigration d’informer les membres du D66 sur les violences systématiques contre les femmes et les minorités sexuelles issues de l’immigration, constituait en soi un scandale. Et, en raison des élections à venir du 29 octobre 2025 : très pertinent pour permettre de faire un choix éclairé concernant le D66. L’establishment du D66 en était indéniablement conscient, car avant le Congrès 122, j’avais envoyé au service de communication et au Bureau national du D66 une tribune concernant la motion APM122.01, en y précisant que j’avais l’intention de la publier dans un quotidien national.

Pour ces deux démarches, il me fallait rassembler des preuves. Surtout pour la publication d’une chronique, qui obéit généralement à des critères journalistiques moins stricts, il fallait des éléments factuels pour étayer ces affirmations. La pièce à conviction absolue et centrale dans ce dossier était la page contenant les règles du Congrès 122, où il était stipulé que la distribution de tracts lors des congrès du D66 était autorisée, tant qu’il était clair qu’ils étaient destinés au D66. C’est pourquoi, le samedi 11 octobre 2025, je suis retourné sur le site web du D66 pour consulter la page des règles du Congrès 122 (archive.org), que j’avais également regardée avec Sabine Andeweg une semaine plus tôt. Et ce qui s’est passé alors, personne ne s’y attendait.

Je fixe mon écran un instant. Sur la page des règles du Congrès 122, il est désormais indiqué qu’une autorisation de l’organisation du congrès est requise pour distribuer des tracts (archive.org). La page fait par ailleurs toujours référence au Congrès 122 et aux Brabanthallen à Bois-le-Duc, alors que le congrès suivant doit se tenir à Nieuwegein. Il n’y a pratiquement aucune autre modification. Il n’est pas non plus mentionné que le texte a été modifié, ni ce qu’indiquait la version précédente. Les métadonnées de la page web révèlent que la dernière modification a été effectuée le 7 octobre 2025 – le deuxième jour ouvrable après le Congrès 122. J’envoie alors un e-mail au Bureau national, qui gère le site web du D66 :

Sur la page des questions fréquentes concernant le Congrès 122, il est indiqué ce qui suit sous « Puis-je distribuer des tracts lors du congrès ? » : « Lors du congrès, vous ne pouvez distribuer des tracts qu’avec l’autorisation de l’organisation du congrès. Envoyez-nous un message via congres@d66.nl pour discuter des possibilités. » Il me semble cependant me souvenir qu’un autre texte figurait ici. Pourriez-vous m’envoyer la version précédente par e-mail ?

Je reste sur ce constat : il est pour le moins remarquable qu’un texte, qui se trouvait une semaine plus tôt au cœur d’un conflit réglementaire, soit soudainement modifié en une version qui justifie la décision de la directrice du Bureau national.

Le lundi, je reçois un e-mail de réponse de l’Eventmanager. Il affirme qu’il existe un règlement intérieur, que chacun accepte lors de l’achat d’un billet. J’avais déjà acheté des billets pour des congrès auparavant sans que ce soit le cas, et ce ne fut pas nécessaire non plus pour le futur Congrès 123. De toute évidence, une exception unique a été faite pour le Congrès 122. Il ajoute qu’en cas d’« informations contradictoires », ce règlement intérieur prévaut toujours. C’est pourquoi le texte sur le site web a été modifié, afin « d’éviter toute confusion » et de le rendre « cohérent » avec le règlement intérieur. De quel règlement intérieur il parle, je l’ignore, étant donné qu’il ne figure pas sur le site web, qu’il n’en cite aucun extrait et qu’il n’insère aucun lien hypertexte vers un document. Heureusement, lors du Congrès 122, il a fait une exception unique pour moi après une « discussion constructive ». Je renvoie un e-mail le jour même avec des questions supplémentaires et je réitère ma demande d’obtenir la version précédente du texte.

Je n’obtiens aucune réponse en temps utile. Étant donné qu’en journalisme, la règle veut que ce qui n’est pas actuel n’est pas pertinent, j’envoie le 18 octobre 2025 une lettre au chef du parti, Rob Jetten, par E-mail Recommandé (Aangetekend Mailen). Il s’agit d’un système juridiquement contraignant, dans lequel le destinataire reçoit une notification et ne peut voir le contenu qu’en choisissant explicitement de l’accepter. Dans l’objet, j’écris « Confidentiel : Demande procédurale d’informations suite au Congrès 122 ». La lettre elle-même s’ouvre sur les formules de politesse d’usage, une description de l’incident survenu lors du Congrès 122, un certain nombre de questions à ce sujet, et une demande de traiter le contenu de la lettre avec discrétion :

Étant donné qu’il ne peut être exclu que des membres ou des collaborateurs de la Direction nationale ou du Bureau national soient impliqués, je vous demande, à vous ainsi qu’aux membres du groupe parlementaire, de ne pas communiquer à ce sujet avec la Direction nationale ou le Bureau national. Cela pourrait potentiellement influencer les procédures et/ou mener à l’altération de preuves. Certains éléments indiquent d’ailleurs que cela s’est déjà produit. En outre, les faits survenus lors du Congrès 122 ont entaché mon sentiment de sécurité au sein du parti.

Naturellement, je conclus la lettre par des remerciements pour son engagement et son leadership durant la campagne électorale, pour les bons résultats, et je lui souhaite beaucoup de succès pour les derniers jours avant les élections. Rob Jetten ne consultera jamais ce contenu et l’e-mail recommandé expirera le 3 novembre 2025, après deux relances automatiques.

Le temps commençant à presser et la pertinence journalistique devenant quasi nulle, de même que le délai de recours de quatre semaines qui touche à sa fin (après quoi un appel devant la Commission des litiges est irrecevable), j’envoie la même lettre au reste du groupe parlementaire du D66 le 24 octobre 2026. Cet e-mail recommandé expire lui aussi après deux relances, cette fois le 5 novembre 2025. À l’exception d’un membre de la Chambre :

Heureusement, grâce à cela, je sais que le groupe parlementaire a au moins vu l’e-mail, et qu’il n’a donc pas atterri dans les courriers indésirables. La raison pour laquelle l’ensemble du groupe parlementaire du D66 – dont deux membres sont aujourd’hui Premier ministre et ministre des Affaires sociales et de l’Emploi (SZW) – refuse alors d’accepter une lettre recommandée dont il savait, ou du moins aurait dû savoir, qu’elle concernait une affaire d’importance, reste à ce jour un mystère non élucidé. La seule raison pour laquelle je n’ouvre pas moi-même certaines lettres, c’est parce que j’en connais le contenu à l’avance.

Un jour avant les élections du 29 octobre 2025, je reçois un e-mail de Sabine Andeweg, en réponse à mon deuxième e-mail adressé au Bureau national contenant les questions supplémentaires et la demande réitérée de fournir le texte original des règles du congrès. Elle y répète l’histoire du règlement intérieur et évoque un critère flou, propice à l’arbitraire, en vertu duquel l’autorisation de distribuer des tracts lors d’un congrès du D66 est accordée. Le texte original de la règle du congrès n’y est pas joint. Cependant, de nouveaux éléments troublants apparaissent :

Sabine Andeweg a répondu à un e-mail qui lui avait été transféré, en l’occurrence mon e-mail adressé à l’Eventmanager le 13 octobre 2025. Lors du transfert de messages, la plupart des clients de messagerie incluent les messages précédents, créant ainsi un fil de discussion. On y trouve également ce que l’on appelle les « en-têtes » (headers), tels que De, À, Date, CC et Objet. Normalement, cela se présente comme suit :

Cependant, dans l’e-mail de Sabine Andeweg daté du 28 octobre 2025, les en-têtes « À » et « Date » sont absents. Cela signifie qu’elle a sciemment supprimé ces en-têtes du fil de discussion. La raison pour laquelle Sabine Andeweg a agi ainsi reste à ce jour un mystère. Plus bas dans le fil de discussion, je découvre un autre détail troublant :

Je ne donne pas suite à l’e-mail de Sabine Andeweg. Une éventuelle voie journalistique a entre-temps été tellement entravée qu’une publication n’est plus d’actualité. La procédure devant la Commission des litiges est techniquement encore possible, mais comme le Bureau national refuse de fournir la pièce à conviction originale et centrale, je n’y accorde pratiquement aucune confiance. Il s’avérera d’ailleurs plus tard que Sabine Andeweg avait également mis la Direction nationale en copie invisible (CCI) de sa réponse. La raison pour laquelle la Direction nationale devait ainsi être informée d’une question procédurale en apparence banale reste, à ce jour, un mystère non élucidé.

Le 29 octobre 2025, le D66 a remporté les élections avec un écart dérisoire de 30 000 voix d’avance sur le Parti pour la Liberté. Seul le Ministère public peut établir ce qui s’est réellement passé, puisque seul ce dernier dispose des moyens de procédure pénale pour le faire. Peut-être que tout cela n’est qu’une série de coïncidences. Mais ce qui est certain, c’est que les fruits de toutes ces coïncidences sont particulièrement doux. Et ce qui est également certain, c’est qu’on savait au sein du D66 qu’un scandale concernant les événements du Congrès 122 constituait un risque existentiel en matière de relations publiques. Bref, j’ai ensuite laissé l’affaire reposer pendant quelques mois, pour la reprendre à l’approche du Congrès 123.

Au cours de ces mois, il s’est également passé un certain nombre de choses intéressantes, bien qu’elles ne soient pas pertinentes pour le sujet qui nous occupe. En guise de diversion comique, il est peut-être amusant de mentionner que Nienke ‘s Gravemade s’est présentée au Congrès des femmes du D66 d’Amsterdam le 30 janvier 2026 et y a déclaré que les remarques « bizarres » ne peuvent être formulées et imaginées que par des hommes, en faisant référence à la citation « Je ne l’ai jamais fait, donc je pense que j’en suis capable », qui est attribuée (à tort) au personnage de roman Fifi Brindacier.

Offensive de printemps

Le 8 février 2026, j’ai envoyé une lettre à la Direction nationale du D66, articulée autour d’une seule et unique question centrale :

La directrice du Bureau national, Sabine Andeweg, a-t-elle de sa propre initiative interdit à un membre de distribuer des tracts lors du Congrès 122, ou l’a-t-elle fait sur instruction, sous l’influence ou sur les conseils de tiers ? Si oui, de qui s’agit-il ? Sur la base de votre réponse à cette question, je vous ferai parvenir les questions suivantes.

J’y écrivais également : « Le 24 octobre 2025, il a été porté à la connaissance de l’une des personnes de confiance que le membre concerné qualifie l’action de la directrice du Bureau national lors du Congrès 122 d’acte illicite. Selon ce membre, cette interdiction ne repose sur aucune base réglementaire et les faits suggèrent que la distribution du tract a été interdite pour des raisons de fond. Le membre considère qu’il s’agit de censure politique. » J’ai joint à cette lettre un exposé des faits en 104 points, décrivant l’incident survenu lors du Congrès 122 et ses répercussions, en insistant particulièrement sur l’intimidation physique et la modification a posteriori des règles du congrès pour le Congrès 122.

Le 19 février 2026, onze jours plus tard, la Direction nationale m’a répondu. Elle y déclare :

Vos questions portent sur les responsabilités et les procédures au sein de notre organisation. Dans notre e-mail du 28 octobre dernier, le Bureau national a déjà expliqué ces points en détail. Les explications et réponses qui y figurent restent, selon notre conviction, pleinement et intégralement applicables.

Ce n’était littéralement pas ma question. La direction a par ailleurs répété l’histoire du règlement intérieur que l’Eventmanager et Sabine Andeweg m’avaient déjà servie précédemment. La nouveauté résidait dans un fondement supplémentaire sur lequel la Direction nationale justifiait sa mesure lors du Congrès 122 : il y aurait une « méthode de travail fixe et constante ». De toute évidence, tant l’Eventmanager que Sabine Andeweg n’étaient pas encore au courant de cette méthode de travail fixe et constante lors du Congrès 122. La réaction de la Direction nationale m’a fait comprendre pourquoi Pieter Omtzigt a fait un burn-out, car un tel niveau de gaslighting administratif siphonne littéralement toute votre énergie. Je n’allais reprendre ce dossier qu’en juin 2026.

Des règles intérieures voyageant dans le temps jusqu’au Ministère public

Dans son e-mail en date du 19 février 2026, la Direction nationale a finalement bel et bien fait référence à un règlement intérieur. Celui-ci était caché sous forme de lien hypertexte dans l’e-mail. J’ai téléchargé le fichier et examiné les métadonnées. Le document PDF a été créé le 30 mai 2024. Via The Internet Archive, j’ai ensuite consulté les anciennes versions du site web du D66, en particulier la page Statuts et règlements. Je n’ai en tout cas pas pu y constater que ce document ait jamais été publié (et par conséquent, d’un point de vue légal, il n’a jamais pu être en vigueur). Le document ne mentionnait rien non plus sur la nécessité de demander une autorisation préalable pour informer l’Assemblée générale du D66 par le biais d’un tract. On y trouve cependant un passage sur les activités promotionnelles :

Le D66 applique une politique de promotion. Sans autorisation préalable, aucune activité promotionnelle ne peut avoir lieu à l’intérieur ou à l’extérieur.

Toute personne sensée sait que le terme « promotion » désigne le fait de vanter les mérites d’un produit, d’un livre, d’une fondation externe ou d’un service commercial. Ou éventuellement d’un candidat à une élection du D66. Informer les membres du D66 sur un sujet politique ne saurait être qualifié d’activité promotionnelle. Par ailleurs, j’avais entre-temps discuté avec d’autres membres du D66 qui avaient distribué des tracts lors de congrès du D66, et ils ont déclaré n’avoir jamais eu à demander d’autorisation préalable. La Direction nationale s’en est manifestement aussi rendu compte, car le 5 mars 2026, la page Statuts et règlements sur le site web du D66 a été mise à jour avec un nouvel élément : Règlement intérieur des événements et réunions du D66. Ce document PDF s’est avéré, d’après ses métadonnées, avoir été créé le jour même, par l’Eventmanager. Le contenu du document PDF était dans les grandes lignes identique à celui de la version précédente du 30 mai 2024, à ceci près qu’une disposition pour le moins remarquable y avait été ajoutée :

Le D66 applique une politique de promotion. Sans autorisation préalable, aucune activité promotionnelle ne peut avoir lieu à l’intérieur ou à l’extérieur. Les tracts distribués pendant les événements doivent être coordonnés avec le bureau national au moins 48 heures à l’avance.

Le 13 octobre 2025, l’Eventmanager du D66 prétendait qu’il avait rendu la page des règles du Congrès 122 « cohérente » avec un règlement intérieur qu’il n’allait lui-même rédiger que le 5 mars 2026 ! Plus rien n’est surprenant au sein du D66, puisque les règlements intérieurs peuvent manifestement voyager dans le temps.

Lorsque j’ai envoyé une mise en demeure à la Direction nationale le 16 juin 2026 concernant les questions que j’avais posées par e-mail le 8 février, j’ignorais encore que le règlement intérieur avait été fabriqué le 5 mars. Ce constat a été fait quelques semaines plus tard, ce qui a conduit à une série de sommations et de mises en demeure adressées à la Direction nationale. Dans l’une de ces mises en demeure, je me suis adressé personnellement à chaque membre de la direction, en leur proposant de prendre discrètement leurs distances avec la tournure des événements afin de se prémunir de toute responsabilité dirigeante. Aucun d’entre eux n’y a répondu. Étant donné que la Direction nationale s’abstenait totalement de répondre sur le fond, j’ai longuement argumenté par e-mail le 19 juillet 2026 que la Direction nationale maintenait, contre toute évidence, que la décision de la directrice du Bureau national était régulière.

Entre-temps, j’avais acquis une compréhension technique plus approfondie des écrits qui servaient de base aux pages contenant les règles du congrès. Dans cette même lettre, j’ai donc écrit que les faits donnaient l’apparence d’un faux en écriture, faisant part sans aucune ambiguïté de mon intention de soumettre l’affaire au Ministère public. En guise d’ultime main tendue, j’ai donc posé un ultimatum raisonnable « à des fins de désescalade » :

Vous êtes [...] en défaut à mon égard sur le plan du droit civil et du droit des associations. Pour le règlement de nos relations internes et civiles, et afin d’éviter toute escalade (civile) ultérieure, j’offre par la présente à la Direction nationale une dernière occasion de satisfaire aux exigences suivantes dans un délai de cinq jours ouvrables :

1. Démontrer qu’il existait lors du Congrès 122 un règlement intérieur ou d’autres règlements en vigueur stipulant qu’une autorisation préalable était requise pour la distribution de tracts lors d’un congrès du D66, et que Mme Andeweg était en droit, sur la base de ces règles, de me l’interdire, ou bien fournir une déclaration écrite dans laquelle vous reconnaissez inconditionnellement que Mme Andeweg a agi de manière illicite à mon égard lors du Congrès 122.

2. Indiquer par écrit et sans ambiguïté avec quels tiers, qu’il reste à identifier, Mme Andeweg est allée se concerter, comme je l’ai déjà demandé le 8 février 2026, et préciser également la nature de cette concertation et la manière dont celle-ci a influencé la prise de décision de Mme Andeweg.

3. Fournir les textes de la page contenant les règles du Congrès 122, tels qu’ils pouvaient y être lus le 4 octobre 2025.

Est-il encore nécessaire de préciser qu’aucune réponse sur le fond n’a été donnée ? Le 21 juillet 2026, j’ai reçu un e-mail en retour de la Direction nationale. Celle-ci y affirmait que ma présence au Congrès 122 aurait été irrégulière, que je n’aurais « ni le droit ni l’intérêt de [m’en] plaindre », et que la correspondance concernant le Congrès 122 « fait peser sur l’association une charge dont on ne peut exiger qu’elle perdure. » Cette dernière phrase est presque mot pour mot une paraphrase de l’article du Code civil qui permet de mettre fin unilatéralement à l’adhésion d’un membre : une menace d’exclusion à peine voilée. Sachant pertinemment que c’était peine perdue, j’ai mis en demeure la Direction nationale de prendre ses distances avec cette position, ce qui n’a suscité aucune réaction.

La Direction nationale a également profité de ma volonté de désescalade pour me convoquer unilatéralement à un entretien au Bureau national, qui devait porter sur « les attentes mutuelles que l’association peut avoir concernant l’adhésion et le fonctionnement au sein de l’association. » Interrogée à ce sujet, la direction n’a pas voulu préciser avec qui cet entretien aurait lieu, quel serait leur mandat, ni quels seraient les points concrets de l’ordre du jour. Elle a toutefois fait savoir que « l’adhésion à l’association est une affaire mutuellement volontaire, encadrée par la réglementation applicable et régie par la raison et l’équité. » La raison et l’équité. Quand cet entretien devait-il avoir lieu ? Le jour du Prinsjesdag (le Jour du Prince).

C’est ainsi que le vendredi 24 juillet 2026 à 12h00, un agent de l’Unité de police de La Haye a auditionné une personne qui a déclaré que la Direction nationale du D66 avait de facto dirigé la commission d’un faux en écriture par la directrice du Bureau national du D66, et qu’avec ses menaces, elle avait manifestement tenté de restreindre la liberté de cette personne de faire une déclaration, et cette personne a signé le procès-verbal de la plainte le vendredi 24 juillet 2026 à 17h11.

Épilogue

Entre-temps, l’incident du tract du Congrès 122 est devenu un secret de Polichinelle au sein du D66. J’ai écrit à plusieurs instances – dont le groupe local du D66 à Amsterdam et, par erreur, à deux adjoints au maire, à la députée Marieke Vellinga-Beemsterboer, ainsi qu’à la direction du Réseau Els Borst – pour leur demander de prendre position à ce sujet ou d’engager le dialogue. J’ai également fourni systématiquement à l’ensemble du réseau des personnes de confiance des copies de la correspondance avec la Direction nationale. Il existe aussi une Commission d’enquête sur l’intégrité, mais je ne l’ai pas saisie, car selon son propre règlement, elle n’est pas compétente si des collaborateurs du Bureau national sont impliqués.

Ils ont tous omis de répondre. La présidente du Réseau Els Borst a cependant jugé opportun de me sommer, via LinkedIn, de retirer la mention « candidat-président du Réseau Els Borst » de mon profil, au motif que mes publications seraient en contradiction avec les convictions du Réseau Els Borst. Elle ne m’a pas précisé de quelles convictions il s’agissait. C’est pourquoi l’intitulé de ma fonction est désormais « ancien candidat-président du Réseau Els Borst ». D’ailleurs, la Direction nationale et la direction du Réseau Els Borst n’ont pas non plus réagi lorsque je les ai informées par écrit des menaces liées à mes activités au sein du D66 :

Garde cette même énergie. Je vais te retrouver. Ta pute de mère. Tu as vraiment un sérieux problème avec moi. Je vais te défoncer les dents. Je sais que tu es actif au D66 à La Haye. J’en ai rien à foutre de faire de la taule pour ça, je vais t’envoyer direct aux soins intensifs. Tu es prévenu, sale nabot de merde. Je vais faire ma petite enquête [pour savoir à quelles réunions du D66 tu vas] et je jure sur tout ce qui m’est cher que tu vas ramasser tes dents par terre et que tu vas finir aux soins intensifs. Garde cette même énergie le moment où je serai face à toi. Je le jure sur la mort de ma mère, un jour je serai face à toi. Je continuerai à te piétiner la tête et je m’en fous de savoir si [la police] est là. Je suis un malade dans ma tête.

J’ai reçu cette menace parce que lorsqu’il a déclaré que son « honneur et sa fierté » résidaient dans les membres féminins de sa famille, je lui ai demandé pourquoi son « honneur et sa fierté » dépendaient alors de ce que sa mère fait de son vagin. Plus tard, une demande d’accès aux données au titre du RGPD révélerait que cette lettre avait disparu par magie. Bref, la raison pour laquelle j’ai eu l’illusion d’obtenir une réponse cette fois-ci reste à ce jour un mystère.

J’ai également tenté d’engager une procédure devant la Commission des litiges pour faire appel du fait que mon ultimatum en date du 19 juillet 2026 avait été ignoré. Celle-ci a statué que la demande était irrecevable, au motif que l’incident s’était produit lors du Congrès 122 et que le délai de recours était donc largement dépassé. Après que j’ai fait savoir sans la moindre ambiguïté qu’il s’agissait d’un recours contre la décision de la Direction nationale de ne pas accéder à mes exigences légitimes, la Commission des litiges n’a plus du tout répondu. Le délai de rigueur pour ce faire a expiré le 28 août 2026 à 17h00.

Entre-temps, j’ai discuté de l’incident du Congrès 122 avec de nombreux membres du D66. Pourquoi alors est-ce que je documente tout avec une telle obsession ? Parce qu’autrement, je me serais retrouvé les mains vides et je n’aurais absolument rien pu prouver. The Internet Archive ne ment pas. La seule à mentir, c’est la Direction nationale du D66. Alors on me dit : « Tu as raison, Izzy, mais ce n’est quand même pas à ça que tu as envie de consacrer ton énergie, si ? » En effet, ce n’est pas à cela que j’ai envie de me consacrer : ce qui m’importe vraiment est exposé au début de ce long format. Mais c’est trop facile de dire qu’il faut simplement avaler la pilule, quand on n’est pas soi-même celui qui doit l’avaler.

Si l’on n’est pas soi-même celui qui, sous le coup d’une intimidation physique fondée sur une mesure inventée sur place, se voit entravé dans la poursuite de ses objectifs politiques, alors c’est en effet très simple. Et si l’on n’est pas soi-même celui qui évolue parmi des individus libres, ayant par hasard des ancêtres nés à l’étranger, et dont le désir de liberté ne reçoit pour toute réponse que la violence et l’exclusion. C’est un prix que trop de personnes dans notre pays doivent payer chaque jour pour leur liberté, lorsqu’elles refusent de se soumettre à la religion que leurs parents ont choisie pour elles ou aux diktats de la prétendue « chaleureuse » communauté à laquelle elles ont été intégrées sans l’avoir demandé. Et Rayaan al-Najjar, qui n’a pas plié face à la religion que ses bourreaux voulaient lui imposer, a payé ce prix de sa vie.

Si des jeunes filles de quatorze ans en tenue d’intérieur rose ne plient pas face à des menaces de mort, je ne céderai certainement pas face aux usurpateurs qui s’autoproclament Direction nationale du D66. Les voies de recours politiques et juridiques au sein du D66 sont désormais épuisées. C’est pourquoi il appartient maintenant aux membres de juger ces faits. La Direction nationale devra s’expliquer sur les événements du Congrès 122, et si les membres du D66 ne l’y obligent pas, le poing de la liberté l’y contraindra par la voie d’une procédure civile.

Il reste à ajouter qu’il est évident que la Direction nationale a l’intention de m’exclure le jour du Prinsjesdag (le Jour du Prince). Cependant, la Direction nationale ne peut pas m’exclure, car, à la date de la présente publication, je la déclare dépourvue d’autorité : en effet, une direction qui ment de manière avérée et qui donne l’apparence de se livrer à des activités criminelles ne peut plus avoir l’autorité ni la compétence pour prendre des décisions au nom du D66, noble maison des Lumières, parti de la démocratie et de l’État de droit, héritage de Hans van Mierlo et d’Els Borst.

Izz ad-Din Ruhulessin
29 août 2026

The Dutch public prosecution service department is conducting a preliminary fact-finding investigation into forgery (Art. 225 Sr) and witness intimidation (Art. 285a Sr) by high-ranking D66 officials. The suspicion of these offenses has been raised by the deliberate manipulation of documents and regulations with the intent to feign a procedural reality, in order to retroactively justify a rule – invented on the spot at Congress 122 to stifle a politically inconvenient perspective.

This longread delves into the background, the development, the discovery, and the aftermath of these events. It begins with the background. For the incident that led to the (potential) forgery, you can scroll down to the section Schrödinger’s house rules. The commission of the offenses is discussed in A document intended to serve as proof of any fact.

I could argue that this drama began with a flyer at Congress 122. But that would do an injustice to reality. This story begins with a girl, on May 20, 2006, in Idlib, Syria. There, a defiant girl was born who would harbor a deep longing for freedom. After the outbreak of the civil war, she and her family found safety, and above all: freedom, in our country. Her desire for freedom, however, was not appreciated within the family.

Already at the age of fourteen, she fled barefoot in the winter cold, wearing a pink tracksuit, to the neighbors, because her father had threatened to murder her. After years of violence, interventions by child protective services, and above all: loneliness, it culminated in the words: I am done, I do not want to live like you. A few days later, during the night of May 27 to 28, 2024, she was executed by her father and brothers. Her name was: Rayaan al-Najjar. We do not know much more about her. The pieces of her father’s skin that detectives found under her fingernails tell us, at the very least, that Rayaan fought for her freedom until her dying breath.

Not everyone who longs for freedom and happens to have ancestors born abroad ends up with duct tape over her mouth in a filthy marsh in the polder. More often, the free individual, made into a Muslim, develops all sorts of strategies to cope with this (verbal, psychological, or physical) violence. I know very few women (and gay men) who have not fallen victim to ideological violence or adapted their behavior to avoid it. This ideological violence goes by many names—honor-related, forced marriage (systematic rape), or abandonment (forced emigration)—but they all share the fact that they target the individual who refuses to conform to the role allegedly ordained by God, according to the patriarchs. It is ideologically motivated violence.

Stop violence against white women

Progressives hate the patriarchy. So does D66, noble house of the Enlightenment. After a seventeen-year-old girl from Abcoude was killed—entirely at random—while cycling home, the discussion about femicide flared up again. I wrote an op-ed about it in De Volkskrant: The conversation about femicide is institutionally racist. The central question of this op-ed was why the polder feminists see the death of a white hockey girl as a reason to elevate her as a national symbol, yet completely ignore a woman who, after a years-long struggle over her own body and mind, was executed by her father and brothers.

Following the op-ed, I was also invited to the Volkskrant podcast Culturele Bagage (Cultural Baggage) to discuss this, within the context of the broader theme that violence against women is also a men’s issue. With host Esma Linnemann, I delve deeper into the statistics. At the end of the conversation, Linnemann asks if I have any concrete tips for men. Earlier in the conversation, we had already touched upon the importance of reflecting on the language one uses, and especially the assumptions embedded in that language. Although I consider sharing one of my usual conversational techniques—namely, asking men why their “honor” is dependent on what their mother or sister does with her vagina—I opt for a safer example. “But,” I say, “I think we sometimes also need the brutal boot of the state.”

That brutal boot of the state (which I would later rename the fist of freedom) declared slavery and apartheid to be crimes against humanity. Likewise, the underlying systems that drive violence against women must be designated as crimes against humanity. “The patriarchy,” Linnemann adds. After all, the recognition of slavery and apartheid as crimes against humanity ultimately also started with just an individual with an idea. What is the most obvious place to plant the seed for this idea? D66.

At the new members’ day of D66, I had already brought this up at the Els Borst Network (EBN), the women’s network of D66. At the gathering—held, I believe, in the Aletta Jacobs room of the House of Representatives of all places—there was a handful of men, and the moderators subsequently asked them what motivated them to be present there as men. As far as I can remember, the other men had a standard story about how sad it is that their girlfriend isn’t treated equally, or something to that effect. I said: “I am here to discuss the idea that the patriarchy, as a socio-legal system, is a crime against humanity and that D66 must lay the foundation for this in international law.”

Afterwards, I also pitched it to the chair of the EBN. She immediately thought of Islam and wondered how this idea would relate to the freedom of religion. In any case, we agreed that Islam is an intrinsically patriarchal system. The question of which freedom carries more weight, however—that of religion or that of the defiant woman who refuses to conform to the patriarchy—remained unanswered. I went home wondering what Aletta Jacobs would think about that.

On September 11, 2025, D66 submitted the initiative memorandum Stop Violence Against Women. It contains various proposals to improve the institutional protection of women, such as a broader mandate to intervene behind closed doors and better legal protection. Remarkably, there is no mention of measures against ideologically motivated forms of violence. As I wrote in the op-ed:

A women’s shelter can protect you from a stalking ex, but it is not a fortress against an ideology. This blind spot leaves women, primarily those with a migration background, completely out in the cold. If you want a concrete example of what this can lead to, I refer you to [Rayaan] al-Najjar. She was actually receiving security protection, but at a certain point, it was discontinued. Had her threateners experienced new revelations? Had they rejected their oppressive ideology?

D66 previously drafted the Action Plan Against Femicide. In it, the authors state that femicide is often dismissed as “honor killing,” as if executing a woman for ideological reasons would somehow trivialize the severity of the act. Yet, this document too lacks concrete policy measures to combat ideologically motivated violence against women and sexual minorities of color. Apparently, a blind spot for this violence emerged within D66 during the rise to dominance of the Pechtold-Kaag-Jetten dynasty. In the distant past, under the leadership of Boris Dittrich, D66 actually advocated for harsh measures, such as revoking residence permits or even Dutch citizenship.

Most political parties in the Netherlands are associations, and so is D66. According to Dutch law, an association has a General Assembly, a gathering of the voting members, which constitutes the highest governing body of the association. In a functioning associational democracy, members thus exert influence on the course of the party. Removing D66’s blind spot regarding ideologically motivated violence against women and sexual minorities of color could therefore be achieved simply: with a resolution by the General Assembly of D66.

The General Assembly of D66 declares that

Just as in parliament, Dutch political parties vote on motions at their General Assembly. A motion within D66 consists of three parts. The first part is the observations. These are the facts that prompted the motion. The second part is the considerations. The considerations are the arguments that must support the third part, the operative part. The operative part is the binding section of the motion, which can be, for example, a statement of principle (declares that) or a call to a party body or the parliamentary group (calls upon the National Board to, calls upon the parliamentary group in the House of Representatives to). Ultimately, the motion takes the form: The General Assembly of D66 [...] observes [...] considers [...] calls upon/declares that [...] and proceeds to the order of the day. If a majority of the members vote in favor of the motion, the operative part is binding for the association.

In the summer of 2025, the Amsterdam branch of D66 organized a meeting on femicide. There, too, ideologically motivated violence was not discussed—although a drone once literally flew around in Amsterdam to check whether girls were behaving ‘halal’ enough at a festival—yet the meeting bore fruit nonetheless. I spoke with a member there, with whom I discussed my idea to declare gender apartheid a crime against humanity. She pointed me to the Istanbul Convention, an international treaty aimed at eradicating violence against women. Article 12 of the treaty states:

The parties shall take the necessary measures to [...] eradicate all ... practices based on the idea of the inferiority of women or on stereotyped roles for women and men [...] The parties shall ensure that culture, custom, religion, tradition or so-called “honor” are not used as justification for acts of violence that fall within the scope of this Convention.

Apparently, D66 thus also produces initiative memoranda and action plans that are in conflict with international law, or at least negligent in its implementation, particularly negligent in the sections relating to women of color. Armed with this knowledge, I therefore drafted a motion for the 122nd General Assembly of D66 to correct the party’s course in this regard. Initially, these were three motions, but the Decision-Making Committee (Besluitvormingscommissie) decided that I had to merge them into a single motion. The final text thus became:

The General Assembly of D66, convened on Saturday, October 4, 2025, in ‘s-Hertogenbosch [...] declares that:

• D66, in the struggle of the individual against patriarchal, homophobic, and collectivistic norms, unconditionally takes the side of the individual

• patriarchal views must be combated unconditionally, and without distinction as to cultural or religious origin

calls upon the parliamentary group in the House of Representatives to:

• in the practice of politics, support the emancipation struggle of girls and women with a migration background, and by extension sexual minorities and dissidents, in word and deed, explicitly during the creation of policy regarding femicide and the safety of women

• weigh ideologically motivated violence against people who wish to participate in the free society with the same severity as political violence.

The full text of the motion can be read here, and it would receive the designation APM122.01. For the 122nd General Assembly, other members had also submitted a number of amendments to the election program, including proposals to more strictly monitor religious education. To inform the members of D66 about the severity of ideologically motivated violence against women and sexual minorities of color, I therefore designed a flyer. Once the D66 members were made aware of the gravity of this issue, surely they would opt for a more secular course and choose better measures to ensure that freedom is for everyone, and not just for white people.

Through court reporter Saskia Belleman, I had learned that shortly before her father and brothers executed her, Rayaan made it known to them that she was done with it and no longer wanted to live like them. Therefore, I placed those words on the front of the flyer: “I am done. I do not want to live like you anymore. Ryan al-Najjar (2006-2024)”. On the right side, I placed her portrait—where she was still wearing the headscarf that she would take off just around the corner after leaving her parental home—because this was the only image of her I could find. Rayaan should, after all, be a typical D66 heroine, as a woman who fought for years to gain control over her own life. Who else should be on the cover of a D66 flyer on this topic? Lisa from Abcoude? The fact that Rayaan did not bow to oppression and fought against it to her last breath, makes adorning the front of a flyer about freedom with her unyielding words the very least tribute we can pay her.

On the back of the flyer, I placed statistics about ideologically motivated violence against women and sexual minorities of color. I wrote underneath it:

This is not a “strange” or “cultural” phenomenon. It is ideologically motivated violence that is of the same severity as political violence. The absence of a comprehensive approach in government policy is a form of institutional racism.

On the right side of the back, I placed a political-ideological text to provide context for Rayaan and the figures. “D66 has traditionally stood at the forefront of the struggle for the emancipation of the individual,” I wrote, “A hundred and fifty years after Aletta Jacobs, the ambition to become a doctor is still being murdered because chaste daughters are not supposed to take the bus in the dark.”

To finish it off, I took the logo from the D66 website, a quote from the draft election program, and made sure that the font and colors matched the usual layout of D66 flyers. Next, I commissioned a printing company to deliver five hundred copies. I sent a digital version to the D66 parliamentary group.

I also consulted the D66 website to check the regulations. There were no house rules listed, but there was a page with rules specifically for Congress 122 on October 4, 2025. It also included a rule about handing out flyers, under the question May I hand out flyers at the congress?:

At the congress, you may hand out D66-related flyers. Ensure that the flyers look neat and presentable in the D66 house style, so that everyone can see they are from D66. Do you have any questions or doubts? Contact us via congres@d66.nl

In any case, the flyer unambiguously stated that it was a member initiative and intended exclusively for distribution within D66. I had no doubts about the house style, as it was based on the D66 website and previous flyers. Insofar as such doubt could exist, Article 6:238, paragraph 2 of the Dutch Civil Code (BW) resolved it: “In case of doubt about the meaning of a clause, the interpretation most favorable to the other party prevails.” Who is the other party in the context of these congress rules? The congress attendee. In other words: myself.

Armed with the Civil Code, the D66 congress rules, and five hundred flyers, I booked a hotel in the center of Den Bosch for the night of October 3 to 4, 2025. I usually do this when I go to a D66 congress, because even though they always take place on Saturdays, the congress organization insists on starting at half past nine in the morning. Before I go to sleep, I lay out my belt, my tie, my dark blue jacket, and my dark blue trousers on one of the beds in the hotel room. I rarely do that, but since I am allowed to address the General Assembly of D66 with an opening and a closing statement during the consideration of my motion APM122.01, I cannot afford to be late.

Around half past four in the morning, a loud chanting wakes me up. “Together we burn the Jews, because Jews burn the best,” echoes off the walls of the Hinthamerstraat in the Municipality of ‘s-Hertogenbosch. “Sieg heil,” the choir continues, “sieg heil, sieg heil!” A rainy Saturday morning in the land of Spinoza, prior to the 122nd D66 congress, where we will undoubtedly listen attentively to a highly unifying speech by the party leader. Perhaps this discrepancy between reality and the administrative bubble was a harbinger of what was yet to come.

Schrödinger’s house rules

On the morning of October 4, 2025, even before nine o’clock, I stand at the reception of the 122nd D66 congress, Congress 122, along with a box containing five hundred flyers. I had almost been locked out of the General Assembly where I myself was the spokesperson for a motion, because a technical glitch prevented me from buying a congress ticket. The National Office, acting as the congress organization, could not assist me any further and suggested that I could watch the assembly via the livestream. They did not respond to the question of how I was supposed to take the floor for my motion then. Fortunately, I was able to take over a ticket from another member, whom I reimbursed, thus securing my access to the congress.

After receiving a wristband—even though hand stamps are more sustainable (but more common), the congress organization consistently prefers wristbands—I walk straight to the coffee machines. Not to drink coffee, but to leave my flyers there. Unlike the other congress attendees, who leisurely stroll into the Brabanthallen, I get straight to work. The only other activity comes from the members of the thematic branches, who are setting up their booths in the central hall. In that central hall—the Catering Square, as D66 calls it—there are also standing tables. On these lies the well-known “It can be done” flyer, which D66 used during the election campaign. Because it can be done, I place my own flyers next to them, which leads to the rather peculiar composition: “I am done. I do not want to live like you. It can be done.”

Next, I walk to the plenary hall—the meeting room where the General Assembly convenes. Along the way, I come across another room where a screen is hanging to follow the livestream, which also contains standing tables, where I naturally leave flyers as well. Then I walk further, to the front rows of seats, to place the flyers there too. A flyer on a seat offers a one hundred percent guarantee that it will be seen. I had initially hesitated about this, but because I had discussed the idea a few days earlier with a couple of local board members and a district committee member, who thought it was a great plan, there was no longer any doubt at the congress itself.

While I am almost finished with the second row, a gentleman approaches me. He introduces himself as the Event Manager. He casts a glance at the stack of flyers I am holding and asks me to hold off on placing the flyers on the seats for a moment. Because he does not know if it is allowed, he goes to consult with “Sabine”. I do not know who Sabine is, but I assume she is his supervisor. When he returns, the Event Manager asks if I would please remove the flyers from the seats. I try to negotiate with him, but he says that if he makes an exception, he would have to do it for everyone. As the Dutch saying goes: you already have a “no,” but you might just get a “yes.” This time, it remained a “no.” Subsequently, I comply with his request and take the flyers off the seats.

After collecting the flyers again, I walk ten minutes later toward the entrance of the plenary hall, where the congress attendees are streaming through. If there is a perfect location to hand out flyers, that is it. On my way there, a figure cuts me off. As she does so, three men surround me, including the Event Manager. She stands so close that I can feel her breath. With some discomfort and disorientation, I shake her hand—clumsily, because normally you offer a hand with an extended arm, but that is impossible because she is standing so close. “Sabine Andeweg, director of the National Office,” she says. “Izzy,” I say.

She asks me to stop handing out the flyers. I ask why. Because it is not allowed. I say that the D66 website states that it is. That is not true, says the director of the National Office. Then I take out my phone, visit the page with the rules for Congress 122, and together we read the text:

At the congress, you may hand out D66-related flyers. Ensure that the flyers look neat and presentable in the D66 house style, so that everyone can see they are from D66. Do you have any questions or doubts? Contact us via congres@d66.nl

While looking at the screen of my phone, the director of the National Office says that I should have asked for permission first to hand out my flyers. I say that this is not the gist of the text, and that you only need to email if you have questions or doubts. The director says that I should have emailed. I say that I had no doubts. Without responding to that, the director says that the house style is incorrect and that the old D66 logo is allegedly on the flyer. Even though the logo comes from the website, she does not specify how this logo essentially differs from the supposed new logo. Then the director remarks that the slogan “no one is free until we are all free” is not from D66. I say that it comes from the draft election program we are voting on today. Clearly, there is a stalemate between me and the director of the D66 National Office.

Therefore, I make it unambiguously clear to her that I consider her decision arbitrary and unlawful. So I do not intend to stop handing out the flyers, unless the director can demonstrate that there is a regulatory basis for this measure. She indicates she is going to consult [with someone] and then disappears, but not without explicitly stating once again that I am not allowed to hand out the flyers. The Event Manager disappears with her. I put the box of flyers on a standing table next to the entrance of the plenary hall and lean against it semi-nonchalantly. While I stand there waiting, the two remaining men watch me closely. Because this makes me feel quite uncomfortable, I nervously grab a flyer from the box to distract myself. “Don’t hand out the flyer,” one of the men admonishes. I put the flyer back in the box and try to distract myself with the question: with whom does the director of the National Office, the highest official of the congress organization, need to consult regarding her own decision?

When the director of the D66 National Office returns, she says that I may hand out the flyer until the consideration of my motion, APM122.01. I consider asking how the permission to hand out flyers suddenly changes from “must be requested in advance” to “is tied to an agenda item,” but given the intimidating atmosphere, I choose wisdom over resistance. I fear that if I persist or resist, she will call security. Therefore, I cooperate with this. She also indicates that I must remove the flyers from the standing tables in the area next to the plenary hall, with which I comply. While I clear away the flyers, the two men watch me closely.

My motion will be considered in about fifteen minutes, so I take the opportunity to hand out as many flyers as possible. In any case, Jan Paternotte—now parliamentary leader of the D66 faction—receives the flyer with a smile. The other congress attendees make no objections either. Then the moment arrives for my motion to be considered by the General Assembly of D66.

At the General Assembly of D66, it is customary that during the consideration of a motion or an amendment, the presidium asks if anyone wishes to debate it. If no one wishes to debate, a vote is taken immediately. I had already taken a seat in one of the front rows, right next to the speaker’s microphone. The presidium itself sits on the congress stage at a wide table, usually three people, who then scan the room with their eyes to determine this. This was also the case during the consideration of my motion. “If a debate is desired, then we will have a conversation about it,” the presidium asks. I already stand up, in anticipation of the question whether anyone desires a debate. “I do not see that a debate is desired, so I think we can proceed to the vote.” Somewhat taken aback, I sit back down, as I have no desire for a second conflict. The vote follows. The motion is adopted with 97% of the votes.

After the vote, I remain seated for the consideration of the amendments. Suddenly, a hand appears from behind my back, holding a stack of flyers in front of my face. I look up to see whose hand this is. It turns out to be one of the men from Sabine Andeweg’s posse. He asks if I would tell my “friends from the thematic branch” to stop handing out the flyers. “Yes, fine,” I say, even though I have absolutely no idea what he means by that. I take the flyers, put them back in the box, and turn my attention back to the amendments.

Later that day, my phone’s battery starts running low. The voting takes place digitally, so I walk back to the reception to ask where I can charge my phone. Then, suddenly, the director of the National Office appears, who tells me that it is not the intention for me to be talking to all sorts of people. I have no energy left to ask what she means by this now, and so I just go charge my phone in my car in the parking lot. Even though Rob Jetten, in his unifying speech later that day, would declaim with all his positive energy that it can be done, and the members undoubtedly chanted this along with him, I nonetheless go home afterwards with the feeling that something cannot be done.

A document intended to serve as proof of any fact

If Rayaan al-Najjar did not bow to the executioners who put her to death because of her longing for freedom, then I will certainly not bow to Sabine Andeweg and her posse. After Congress 122, I was furious. Sabine Andeweg’s arguments of convenience and motivated reasoning made it clear even then that this was not about a trivial procedural violation.

What kind of procedural violation does an experienced administrator enforce with an entourage of three men? What ultimate decision-maker goes to consult [others] to backtrack on her own decision? Which D66 regulation states that members are not allowed to talk to others at D66 congresses? The fact that D66 officials apparently invent rules on the spot to erase perspectives that are inconvenient to them is completely contrary to what D66 claims to stand for. Of all things, it lectures the Party for Freedom for having no members, and even wants to amend the Political Parties Act for that purpose. But what is the point of having members, if the establishment treats members this way?

And above all: it wasn't just any flyer. It was an homage to the heroism of a woman who died because she laid claim to freedoms that are sacred to D66. In fact, Sabine Andeweg, director of the National Office, posthumously finished the work of Rayaan's executioners at Congress 122, namely the erasure of her autonomy. Her words, which were on the front of the flyer, were the direct reason for her father and brothers to leave her behind in the Oostvaardersplassen with duct tape over her mouth, so that these criminal words of freedom would never be spoken again. Apparently, Sabine Andeweg wanted to smother these words as well. Or the yet-to-be-identified third parties who instructed her to do so. Therefore, this could not remain without consequences. N.B. this is a hyperbolic and polemical interpretation that has a sufficient factual basis and thus enjoys the protection of Article 10 of the ECHR (European Convention on Human Rights).

To enforce those consequences, I had two options. The first was a procedure at the Dispute Resolution Committee (Geschillencollege), the internal court of D66. Not that I had much confidence in it, as it had previously covered up the fact that the Decision-Making Committee rejected an amendment using a rule invented on the spot. This amendment was about D66’s stance against conversion practices. Because the current stance mainly focused on providers in a professional capacity, which is characteristic of conversion practices in the white, Christian sphere, I wanted to expand it to the informal sphere, specifically by combating “devil or jinn exorcisms.” The Decision-Making Committee defended itself with the argument that, in practice, it also applied rules other than those stated in its formal regulations, which the Dispute Resolution Committee apparently found justified. Whether the Dispute Resolution Committee would judge differently regarding the measure invented on the spot at Congress 122 was already doubtful at that time.

The second option was journalism. In October 2025, I was a Sunday guest columnist for De Volkskrant. My direct contact with the opinion desk also meant that the line to the political desk was very short. The story that a white, elitist D66 official invented a rule on the spot to forbid a member with a migration background from informing D66 members about systematic violence against women and sexual minorities with a migration background, was a scandal in itself. And because of the upcoming elections on October 29, 2025: highly relevant for making an informed choice regarding D66. This was undeniably also known to the D66 establishment, because prior to Congress 122, I had sent an op-ed about motion APM122.01 to the communications department and the National Board of D66, mentioning alongside it that I intended to publish it in a national daily newspaper.

For both routes, I had to gather the evidence. Certainly when publishing a column, which generally faces less strict journalistic criteria, there had to be factual material to substantiate the claims. The absolute, central piece of evidence in this was the page with rules for Congress 122, where it stated that handing out flyers at D66 congresses is allowed, as long as it is clear that they are intended for D66. Therefore, on Saturday, October 11, 2025, I revisited the D66 website to view the page with rules for Congress 122 (archive.org), which I had also looked at together with Sabine Andeweg a week earlier. And what happened then, no one expected.

I stare at my screen for a moment. The page with rules for Congress 122 now states that permission from the congress organization is required to hand out flyers (archive.org). The page still otherwise refers to Congress 122 and the Brabanthallen in Den Bosch, even though the next congress is in Nieuwegein. There are practically no other changes. Nor does it mention that the text was altered or what the previous version said. The webpage’s metadata reveals that the last modification was made on October 7, 2025—the second working day after Congress 122. Prompted by this, I send an email to the National Office, which manages the D66 website:

On the frequently asked questions page for Congress 122, under “May I hand out flyers at the congress?”, it states the following: “At the congress, you may only hand out flyers with permission from the congress organization. Send us a message via congres@d66.nl to discuss what is possible.” However, I seem to recall that a different text was here. Could you please email me the previous version?

I am left with the observation that it is remarkable that a text, which a week earlier was at the center of a regulatory conflict, suddenly changes to a version that justifies the decision of the director of the National Office.

On Monday, I receive an email back from the Event Manager. He states that there are house rules that everyone agrees to when purchasing a ticket. I have bought congress tickets before where this was not the case, and it was not required for the upcoming Congress 123 either. Apparently, a one-time exception was made for Congress 122. He also states that in the event of “conflicting information,” these house rules always take precedence. Therefore, the text on the website was modified to “prevent confusion” and to make it “consistent” with the house rules. Which house rules he is referring to I do not know, as they are not on the website, he does not quote from them, nor does he include a hyperlink to a document. Fortunately, he did make a one-time exception for me at Congress 122 after a “constructive conversation.” I send a reply email with additional questions and repeat the request to provide the previous version of the text.

I do not receive a timely response to this. Because in journalism the rule is that what is not current is not relevant, I send a letter to party leader Rob Jetten on October 18, 2025, via Registered Email (Aangetekend Mailen). This is a legally binding system where the recipient receives a notification and can only view the content by explicitly choosing to accept it. In the subject line I write, “Confidential: Procedural request for information regarding Congress 122.” The letter itself opens with the usual pleasantries, a description of the incident at Congress 122, a number of questions about it, and a request to handle the contents of the letter discreetly:

Because it cannot be ruled out that members or staff of the National Board or National Office were involved in this, I request that you and the members of the parliamentary group do not communicate with the National Board or the National Office about this. This could potentially influence the procedures and/or lead to the tampering with evidence. There are indications that the latter has already occurred. Furthermore, the events at Congress 122 have compromised my sense of safety within the party.

Naturally, I conclude the letter with a word of thanks for his dedication and leadership during the election campaign, the strong results, and I wish him success in the final days leading up to the elections. Rob Jetten will never retrieve the contents, and the registered email expires on November 3, 2025, after two automatic reminders.

Because time is running out and the journalistic relevance is fading to zero, as well as the four-week objection period almost expiring (after which an appeal to the Dispute Resolution Committee becomes inadmissible), I send the same letter to the rest of the D66 parliamentary group on October 24, 2026. This registered email also expires after two reminders, this time on November 5, 2025. Except for one Member of Parliament:

Fortunately, because of this, I know that the parliamentary group did at least see the email, and that it therefore did not end up in a spam filter. Why the entire D66 parliamentary group—two members of which are currently Prime Minister and Minister of Social Affairs and Employment (SZW)—would then refuse to accept a registered letter that they knew, or at least ought to have known, concerned a weighty matter, remains an unsolved mystery to this day. The only reason I do not open letters myself is because I know in advance what the contents will be.

One day before the elections of October 29, 2025, I receive an email from Sabine Andeweg, in response to my second email to the National Office containing the additional questions and the repeated request to provide the original text of the congress rules. In it, she repeats the story about the house rules and speaks of a vague, arbitrariness-prone criterion by which permission to hand out flyers at a D66 congress is granted. The original text of the congress rule is not included. There are, however, new peculiarities:

Sabine Andeweg responded to an email forwarded to her, my email to the Event Manager from October 13, 2025. When forwarding messages, most email clients append the previous messages, creating a thread. These also include the so-called “headers,” such as From, To, Date, CC, and Subject. Normally, that looks like this:

However, in Sabine Andeweg’s email dated October 28, 2025, the ‘To’ and ‘Date’ headers are missing. This means that she intentionally removed those headers from the email thread. Why Sabine Andeweg did this remains a mystery to this day. Deeper in the email thread, I encounter another peculiarity:

I do not reply to Sabine Andeweg’s email anymore. A potential journalistic route has by now been stalled to such an extent that a publication is no longer timely. The procedure at the Dispute Resolution Committee is technically still possible, but because the National Office refuses to provide the original, central piece of evidence, I have virtually no confidence in it. It would later turn out, incidentally, that Sabine Andeweg had also bcc’d her response to the National Board. Why the National Board would need to be informed about a seemingly trivial procedural issue remains an unsolved mystery to this day.

On October 29, 2025, D66 won the elections with a negligible margin of 30,000 votes more than the Party for Freedom. Only the Public Prosecution Service (OM) can determine what actually happened, as only the OM has the criminal investigative tools to do so. Perhaps it is all just a series of coincidences. But what is certain is that the fruits of all these coincidences are very sweet indeed. And what is also certain is that it was known within D66 that a scandal regarding the events at Congress 122 posed an existential PR risk. Anyway, I subsequently let the matter rest for a few months, only to pick it up again in the run-up to Congress 123.

During those months, a number of interesting things also happened, although they are not relevant to the matter at hand. For comic relief, it might be amusing to mention that Nienke ‘s Gravemade appeared at the D66 Amsterdam Women’s Congress on January 30, 2026, and stated there that “bizarre” remarks can only be made and conceived by men, referring to the statement “I have never done it before, so I think I can do it,” which is (incorrectly) attributed to the fictional character Pippi Longstocking.

Spring offensive

On February 8, 2026, I sent a letter to the National Board of D66 focusing on just one central question:

Did the director of the National Office, Sabine Andeweg, forbid a member from handing out flyers at Congress 122 on her own initiative, or did she do this on the instructions of, or under the influence or advice of, third parties? If so, who? Based on your answer to this question, I will send you the subsequent questions.

I additionally wrote: “On October 24, 2025, it was made known to one of the confidential advisors that the affected member considers the actions of the director of the National Office at Congress 122 to be an unlawful act. In the member’s opinion, this ban has no regulatory basis, and the facts suggest that the distribution of the flyer was forbidden for content-related reasons. The member considers this to be political censorship.” I attached a 104-point statement of facts to the letter, describing the incident at Congress 122 and its aftermath, explicitly highlighting the physical intimidation and the retroactive alteration of the congress rules for Congress 122.

On February 19, 2026, eleven days later, the National Board sent a reply. In it, it states:

Your questions relate to responsibilities and procedures within our organization. In our email of October 28 last, the National Office already explained these points in detail. It is our conviction that the explanation and answers provided therein still apply fully and without reservation.

That was literally not my question. The board further repeated the story about the house rules that I had previously received from the Event Manager and Sabine Andeweg. What was new was an additional basis upon which the National Board justified its measure at Congress 122: there was allegedly a “fixed and established practice.” Apparently, neither the Event Manager nor Sabine Andeweg was aware of this fixed and established practice at Congress 122 yet. The National Board’s response made me understand why Pieter Omtzigt suffered a burnout, because this level of administrative gaslighting literally drains all your energy. I would not pick the case back up until June 2026.

From time-traveling house rules to the Public Prosecution Service

In its email dated February 19, 2026, the National Board finally did refer to house rules. They were hidden as a hyperlink in the email. I downloaded the file and checked the metadata. The pdf document was created on May 30, 2024. Via The Internet Archive, I then viewed the older versions of the D66 website, specifically the Statutes and regulations page. There, I could not establish that this document had ever been published (and therefore, legally speaking, could not have been in effect). Furthermore, the document contained nothing about requesting prior permission to inform the General Assembly of D66 via a flyer. There is, however, a passage regarding promotional activities:

D66 has a promotion policy. Without prior permission, no promotional activities may take place inside or outside.

Any reasonable person knows that “promotion” is understood to mean advertising a product, a book, an external foundation, or a commercial service. Or possibly a candidate for a D66 vote. Informing D66 members about a political topic does not qualify as a promotional activity. Moreover, I had by then also spoken to other D66 members who handed out flyers at D66 congresses, and they stated that they had not been required to ask for prior permission. Apparently, the National Board realized this as well, because on March 5, 2026, the Statutes and regulations page on the D66 website was updated with a new item: House rules for D66 events and gatherings. According to the metadata, that pdf document turned out to have been created on that very same day, by the Event Manager. The content of the pdf document was largely the same as the earlier version from May 30, 2024, except that a remarkable provision had been added:

D66 has a promotion policy. Without prior permission, no promotional activities may take place inside or outside. Flyers distributed during the events must be coordinated with the national office at least 48 hours in advance.

On October 13, 2025, the D66 Event Manager claimed that he had made the page with rules for Congress 122 “consistent” with house rules that he himself would not create until March 5, 2026! Nothing is surprising anymore within D66, since house rules can apparently time travel.

When I sent a formal reminder to the National Board on June 16, 2026, regarding the questions I had asked by email on February 8, I did not yet know that the house rules had been fabricated on March 5. That discovery occurred a few weeks later, which led to a series of formal demands and notices of default being served to the National Board. In one of those notices of default, I wrote to each member of the board personally, including an offer to discreetly distance themselves from the course of events in order to shield themselves from administrative responsibility. None of them responded to this. Since the National Board completely failed to respond substantively, I argued extensively by email on July 19, 2026, that the National Board was maintaining against its better judgment that the decision of the director of the National Office was lawful.

In the meantime, I had gained deeper technical insight into the documents that formed the basis of the pages containing the congress rules. I therefore wrote in that same letter that the facts gave the appearance of forgery, unambiguously stating my intention to submit this to the Public Prosecution Service. As a final gesture, I therefore issued a reasonable ultimatum “in the interest of de-escalation”:

You are [...] in default towards me under civil and association law. For the settlement of our internal and civil-law relations, and to prevent further (civil) escalation, I am offering the National Board, by means of this letter, one final opportunity to honor the following within five working days:

1. To demonstrate that, at Congress 122, there were house rules or other regulations in effect stating that prior permission was required to distribute flyers at a D66 congress, and that Ms. Andeweg was entitled based on these rules to prohibit me from doing so, or to provide a written statement in which you unconditionally acknowledge that Ms. Andeweg acted unlawfully towards me at Congress 122.

2. To disclose in writing and unambiguously which yet-to-be-identified third parties Ms. Andeweg went to consult with, as I had already requested on February 8, 2026, and also to disclose the nature of this consultation and how it influenced Ms. Andeweg’s decision-making.

3. To provide the text of the page containing the rules for Congress 122, exactly as it read there on October 4, 2025.

Does it even need to be mentioned that no substantive response was forthcoming? On July 21, 2026, I received an email back from the National Board. In it, it stated that my presence at Congress 122 had been unlawful, that I allegedly “had neither the right nor the interest to complain,” and that the correspondence about Congress 122 “burdens the association in a manner that it cannot reasonably be expected to endure.” The latter is almost a word-for-word paraphrase of the article in the civil code that allows for the unilateral termination of a member’s membership—a thinly veiled threat of expulsion. Against my better judgment, I formally demanded the National Board to distance itself from this position, to which no further response was received.

The National Board also seized upon my effort at de-escalation to unilaterally summon me for a conversation at the National Office, which would be about “what expectations the association may mutually have regarding membership and functioning within the association.” When asked, the board would not disclose who this conversation will be with, what their mandate is, and what the concrete agenda items are. It did, however, let it be known that “membership in the association is a mutually voluntary matter, bounded by applicable regulations and governed by reasonableness and fairness.” Reasonableness and fairness. When does this conversation take place? Prinsjesdag (Prince’s Day).

Thus, on Friday, July 24, 2026, at 12:00 PM, an interviewing officer of the The Hague Police Unit heard a person, who declared that the D66 National Board had provided de facto leadership to the commission of forgery by the director of the D66 National Office, and had apparently attempted, through its threats, to restrict this person’s freedom to make a statement—and this person signed the official report of the criminal complaint on Friday, July 24, 2026, at 5:11 PM.

Epilogue

By now, the flyer incident at Congress 122 has become an open secret within D66. I have written to multiple bodies—including the Amsterdam D66 faction and, accidentally, two aldermen, Member of Parliament Marieke Vellinga-Beemsterboer, and the board of the Els Borst Network—requesting them to take a stance on this or to open a dialogue. I have also systematically provided the entire network of confidential advisors with copies of the correspondence with the National Board. There is also a Committee for Integrity Investigations, but I did not write to them, because according to its own regulations, it lacks jurisdiction if employees of the National Office are involved.

They have all failed to respond. The chair of the Els Borst Network, however, did find it appropriate to demand via LinkedIn that I remove “candidate chair Els Borst Network” from my job description, because my publications were allegedly in conflict with the convictions of the Els Borst Network. What those convictions supposedly were, she did not say. Therefore, my job description is now “former candidate chair Els Borst Network.” Incidentally, the National Board and the board of the Els Borst Network also did not respond when I informed them in writing of threats related to my activities within D66:

Keep that same energy. I am going to run into you. Your whore mother. You really have a serious problem with me. I am going to stomp the teeth out of your mouth. I know you are active with D66 in The Hague. I don’t give a shit if I go to jail for it, I will just kick you right into the intensive care unit. You have been warned, you dirty fucking midget. I am going to do some investigating [into which D66 meetings you attend] and I swear on everything I hold dear that you will be picking your teeth up off the floor and that you will end up in the intensive care unit. Keep that same energy the moment I stand in front of your face. I swear on my mother’s death, one day I will stand in front of your face. I will keep stomping on your head and I don’t care if [the police] are standing right there. I am crazy in the head.

I received this threat because when he said that his “honor and pride” resided in his female relatives, I asked him why his “honor and pride” were then dependent on what his mother does with her vagina. Later, a GDPR access request would reveal that this letter had magically disappeared. Anyway, why I had the illusion that I would receive a response this time remains a mystery thus far.

I also tried to initiate a procedure with the Dispute Resolution Committee to appeal the ignoring of my ultimatum dated July 19, 2026. It ruled that the appeal was inadmissible, because the incident took place at Congress 122 and the time limit for filing an appeal had therefore long since expired. After I unambiguously made it clear that it was an appeal against the National Board’s decision not to meet my lawful demands, the Dispute Resolution Committee stopped responding altogether. The absolute deadline for this expired on August 28, 2026, at 5:00 PM.

I have since spoken with many D66 members about the incident at Congress 122. Why do I document everything so obsessively, you might ask? Because otherwise, I would have been left empty-handed and unable to prove absolutely anything. The Internet Archive does not lie. The only one lying is the D66 National Board. Then they say: “You are right, Izzy, but surely this isn’t something you want to concern yourself with?” It is indeed not something I want to concern myself with: what I actually want to concern myself with is stated at the beginning of this longread. But it is too easy to say that someone should just swallow it, when you are not the one who has to do the swallowing.

If you yourself are not the one who, under physical intimidation based on a measure invented on the spot, is restricted in pursuing their political goals, then that is very easy. And if you yourself are not the one who moves among free individuals, who happen to have ancestors born abroad, and whose desire for freedom is answered exclusively with violence and exclusion. That is a price that too many people in our country have to pay daily for their freedom, when they refuse to submit to the faith their parents chose for them, or the dictates of the cozy community of which they were made a part unasked. And Rayaan al-Najjar, who did not bow to the faith her executioners wanted to impose on her, paid for that with her life.

If fourteen-year-old girls in a pink tracksuit do not yield to death threats, then I will certainly not yield to the usurpers who call themselves the National Board of D66. The political and legal avenues within D66 are now exhausted. Therefore, it is now up to the members to pass judgment on these facts. The National Board will provide clarification regarding the events at Congress 122, and if the members of D66 do not do so, then the fist of freedom will compel it to do so through a civil procedure.

It remains to be said that it is clear that the National Board intends to expel me on Prince’s Day (Prinsjesdag). The National Board cannot expel me, however, because as of the date of this publication, I declare it unauthorized, since a board that demonstrably lies and creates the appearance of criminal activities can no longer be authorized or competent to make decisions on behalf of D66, noble house of the Enlightenment, party of democracy and the rule of law, legacy of Hans van Mierlo and Els Borst.

Izz ad-Din Ruhulessin
August 29, 2026

De recherche voert een oriënterend feitenonderzoek inzake valsheid in geschrifte (art. 225 Sr) en getuigenintimidatie (art. 285a Sr), door hoge D66-functionarissen. De schijn van deze delicten is gewekt door het welbewust manipuleren van documenten en reglementen met het oogmerk een procedurele werkelijkheid te veinzen, om een op Congres 122 ter plekke verzonnen regel, om een politiek onwelgevallig perspectief te smoren, achteraf van rechtvaardiging te voorzien. Het College van procureurs-generaal van het Openbaar Ministerie is hiervan op de hoogte.

Deze longread gaat in op de achtergronden, de totstandkoming, de constatering en de nasleep hiervan. Het begint met de achtergrond. Voor het incident dat aanleiding gaf tot de (mogelijke) valsheid in geschrifte, kunt u doorscrollen naar de sectie Schrödingers huisregels. De totstandkoming van de delicten wordt besproken in Een geschrift dat bestemd is om tot bewijs van enig feit te dienen.

Ik zou kunnen stellen dat dit drama begon bij een flyer op Congres 122. Maar dat zou de werkelijkheid geweld aandoen. Dit verhaal begint bij een meisje, op 20 mei 2006 te Idlib, Syrië. Daar werd een weerbarstig meisje geboren dat een diep verlangen naar vrijheid zou koesteren. Na het uitbreken van de burgeroorlog vonden zij en haar gezin veiligheid, en vooral: vrijheid, in ons land. Haar verlangen naar vrijheid werd echter binnen het gezin niet gewaardeerd.

Al op haar veertiende vluchtte zij in de winterkou op blote voeten en gekleed in een roze huispak naar de buren, omdat haar vader gedreigd had haar te vermoorden. Na jaren van geweld, interventies van jeugdzorg, en vooral: eenzaamheid, culmineerde dat in de woorden: het is klaar, ik wil niet leven zoals jullie. Een paar dagen daarna werd zij in de nacht van 27 op 28 mei 2024 door haar vader en broers ter dood gebracht. Haar naam was: Rayaan al-Najjar. Veel meer weten we niet over haar. De stukjes huid van haar vader die de recherche onder haar nagels vond, vertellen ons in ieder geval dat Rayaan tot haar laatste adem voor haar vrijheid heeft gevochten.

Niet iedereen die verlangt naar vrijheid en toevallig voorouders heeft die in het buitenland zijn geboren eindigt met plakband om haar mond in een smerig moeras in de polder. Vaker ontwikkelt het vrije, tot moslim gemaakte individu allerlei strategieën om zich te verhouden tot dit (verbale, psychologische of fysieke) geweld. Ik ken maar weinig vrouwen (en homo’s) die geen slachtoffer zijn geworden van ideologisch geweld of hun gedrag aanpasten om dat te vermijden. Dit ideologisch geweld kent vele namen – eergerelateerd, huwelijksdwang (systematische verkrachting) of achterlating (gedwongen emigratie) – maar delen met elkaar dat dat zij zich richten tegen het individu dat zich weigert te voegen naar de rol die volgens de patriarchen door God zou zijn verordonneerd. Het is ideologisch gemotiveerd geweld.

Stop geweld tegen witte vrouwen

Progressieven haten het patriarchaat. Zo ook D66, nobel huis van de Verlichting. Nadat een zeventienjarig meisje uit Abcoude – geheel willekeurig – tijdens het naar huis fietsen werd gedood, laaide de discussie over femicide weer op. Ik schreef er in De Volkskrant een opiniestuk over: Het gesprek over femicide is institutioneel racistisch. Het centrale vraagstuk van dit opiniestuk was waarom de polderfeministen dan in de dood van een wit hockeymeisje aanleiding zien om haar op het nationale schild te hijsen, maar een vrouw die na jarenlange strijd over haar eigen lichaam en geest door haar vader en broers werd geëxecuteerd, compleet negeren.

Naar aanleiding van het opiniestuk werd ik ook uitgenodigd bij de Volkskrant-podcast Culturele Bagage om hierover te praten, in het kader van het grotere thema dat het geweld tegen vrouwen ook een mannenprobleem is. Met gastvrouw Esma Linnemann ga ik dieper in op de statistieken. Aan het einde van het gesprek vraagt Linnemann of ik nog concrete tips voor mannen heb. Eerder in het gesprek was al ter sprake gekomen dat nadenken over welk taalgebruik men bezigt belangrijk is, en vooral de veronderstellingen die in dat taalgebruik zitten. Hoewel ik overweeg om over één van mijn gebruikelijke gesprekstechnieken – namelijk aan mannen vragen waarom hun « eer » dan afhankelijk is van wat hun moeder of zusje met haar vagina doet – kies ik een veiliger voorbeeld. « Maar, » zeg ik, « ik denk dat we soms ook de brute laars van de staat nodig hebben. »

Die brute laars van de staat (die ik later zou omdopen tot vuist der vrijheid) heeft slavernij en apartheid tot misdrijven tegen de menselijkheid verklaard. Zo moeten ook de onderliggende systemen die geweld tegen vrouwen drijven tot misdrijf tegen de menselijkheid worden bestempeld. « Het patriarchaat, » vult Linnemann aan. Dat slavernij en apartheid als misdrijven tegen de menselijkheid zouden worden erkend, begon immers uiteindelijk ook maar bij een individu met een idee. Wat is de meest voor de hand liggende plek om de kiem voor dit idee te leggen? D66.

Op de nieuwe ledendag van D66 had ik dit al eens ter sprake gebracht bij het Els Borst Netwerk (EBN), het vrouwennetwerk van D66. Bij de bijeenkomst, volgens mij nota bene in de Aletta Jacobs-zaal van de Tweede Kamer, was er een handjevol mannen en vervolgens werd er door de gespreksleiders aan hen gevraagd wat hen bewoog om daar als mannen aanwezig te zijn. De andere mannen hadden voor zover ik mij kan herinneren een standaard-verhaal over dat het zielig is dat hun vriendin niet gelijk behandeld wordt, of iets van die strekking. Ik zei: « ik ben hier om het idee te bespreken dat het patriarchaat als sociaal-juridisch systeem een misdrijf tegen de menselijkheid is en dat D66 daar de internationaalrechtelijke basis voor moet leggen. »

Nadien heb ik het ook gepitcht bij de voorzitter van het EBN. Die dacht vervolgens direct aan de islam en vroeg zich af hoe dit idee zich dan zou verhouden tot de geloofsvrijheid. In ieder geval waren we het erover eens dat de islam een intrinsiek patriarchaal systeem is. De vraag welke vrijheid zwaarder weegt, namelijk die van het geloof of die van de weerbarstige vrouw die zich niet voegt naar het patriarchaat, bleef echter onbeantwoord. Ik ging naar huis met de vraag wat Aletta Jacobs daar dan van zou vinden.

Op 11 september 2025 diende D66 de initiatiefnota Stop geweld tegen vrouwen in. Er staan allerlei voorstellen in om de institutionele bescherming van vrouwen te verbeteren, zoals een breder mandaat achter de voordeur en betere rechtsbescherming. Opmerkelijk genoeg is er geen vermelding van maatregelen tegen ideologische gemotiveerde vormen van geweld. Zoals ik in het opiniestuk schreef:

Een blijf-van-mijn-lijfhuis kan je beschermen tegen een stalkende ex, maar het is geen vesting tegen een ideologie. Deze blinde vlek laat vrouwen, voornamelijk diegenen met een migratieachtergrond, compleet in de kou staan. Als u een concreet voorbeeld wil hebben waar dit toe kan leiden, verwijs ik u naar [Rayaan] al-Najjar. Die kreeg nota bene beveiliging, maar deze werd op een gegeven moment stopgezet. Hadden haar bedreigers nieuwe openbaringen gehad? Hadden zij hun onvrije ideologie verworpen?

D66 maakte eerder het Strijdplan tegen femicide. Daarin stellen de indieners dat femicide vaak wordt afgedaan als « eerwraak », alsof het vanwege ideologische redenen executeren van een vrouw de ernst zou bagatelliseren, maar ook in dat document staan geen concrete beleidsmaatregelen om het ideologisch gemotiveerd geweld tegen vrouwen en seksuele minderheden van kleur te bestrijden. Kennelijk is er bij D66 tijdens het dominant worden van de Pechtold-Kaag-Jetten-dynastie een blinde vlek voor dit geweld ontstaan. In een ver verleden pleitte D66 onder leiding van Boris Dittrich nog voor harde maatregelen, zoals het intrekken van de verblijfsvergunning of zelfs de Nederlandse nationaliteit.

De meeste politieke partijen in Nederland zijn verenigingen, zo ook D66. Volgens de Nederlandse wet heeft een vereniging een Algemene Vergadering, een bijeenkomst van de stemgerechtigde leden, die het hoogste orgaan van de vereniging vormt. In een functionerende verenigingsdemocratie oefenen de leden zo invloed uit op de koers van de partij. Het wegnemen van de blinde vlek van D66 voor het ideologisch gemotiveerd geweld tegen vrouwen en seksuele minderheden van kleur kon daarom eenvoudig tot stand komen: met een besluit van de Algemene Vergadering van D66.

De Algemene Vergadering van D66 spreekt uit dat

Net als in het parlement stemmen Nederlandse politieke partijen bij hun Algemene Vergadering over moties. Een motie bestaat bij D66 uit drie onderdelen. Het eerste deel zijn de constateringen. Dit zijn de feiten die aanleiding gaven tot de motie. Het tweede deel zijn de overwegingen. De overwegingen zijn de argumenten die het derde deel, het dictum, moeten onderbouwen. Het dictum is het bindende gedeelte van de motie, dat bijvoorbeeld een principiële uitspraak kan zijn (spreekt uit dat) of een oproep aan een partijorgaan of de fractie (roept het Landelijk Bestuur op tot, roept de fractie in de Tweede Kamer op tot). De motie krijgt dan uiteindelijk de vorm De Algemene Vergadering van D66 […] constateert […] overweegt […] roept op tot/spreekt uit dat […] en gaat over tot de orde van de dag. Als de leden in meerderheid voor de motie stemmen, dan is het dictum bindend voor de vereniging.

In de zomer van 2025 organiseerde D66 Afdeling Amsterdam een bijeenkomst over femicide. Ook daar ging het niet over ideologisch gemotiveerd geweld – hoewel er in Amsterdam ooit letterlijk een drone rondvloog om te controleren of meiden zich bij een festival wel halal genoeg gedroegen – maar toch wierp de bijeenkomst vruchten af. Ik sprak daar een lid waar ik mijn idee om het genderapartheid tot misdrijf tegen de menselijkheid te verklaren mee besprak. Zij wees mij op het Verdrag van Istanbul, een internationaalrechtelijk verdrag dat beoogt geweld tegen vrouwen uit te bannen. Artikel 12 van het verdrag stelt:

De partijen nemen de nodige maatregelen om […] alle … praktijken gebaseerd op het idee dat vrouwen inferieur of op stereotype rollen van vrouwen en mannen uit te bannen […] De partijen zien erop toe dat cultuur, gewoonte, religie, traditie of de zogenaamde ,,eer” niet worden gebruikt ter rechtvaardiging van daden van geweld die vallen onder de reikwijdte van dit Verdrag.

Kennelijk produceert D66 dus ook initiatiefnota’s en strijdplannen die strijdig zijn met het internationaal recht, althans nalatig in de uitvoering daarvan, in het bijzonder nalatig in de onderdelen die betrekking hebben op vrouwen van kleur. Gewapend met deze kennis stelde ik daarom voor de 122^e Algemene Vergadering van D66 een motie samen om de koers van de partij hierin te corrigeren. Aanvankelijk waren dit drie moties, maar de Besluitvormingscommissie besloot dat ik ze moest samenvoegen tot één motie. De uiteindelijke tekst werd zodoende:

De Algemene Vergadering van D66 op zaterdag 4 oktober 2025 bijeen te ‘s-Hertogenbosch […] spreekt uit dat:

• D66 in de strijd van het individu tegen patriarchale, homofobe en collectivistische normen, onvoorwaardelijk de kant kiest van het individu

• patriarchale opvattingen onvoorwaardelijk, en zonder onderscheid in culturele of religieuze oorsprong, moeten worden bestreden

roept de Tweede Kamerfractie op:

• bij het bedrijven van politiek de emancipatiestrijd van meisjes en vrouwen met een migratieachtergrond, en bij uitbreiding seksuele minderheden en andersdenkenden, in woord en daad te ondersteunen, nadrukkelijk bij de totstandkoming van beleid voor femicide en de veiligheid van vrouwen

• ideologisch gemotiveerd geweld, tegen mensen die willen deelnemen aan de vrije samenleving, van dezelfde ernst als politiek geweld te wegen.

De volledige tekst van de motie is hier te lezen en het zou de aanduiding APM122.01 krijgen. Voor de 122^e Algemene Vergadering hadden andere leden ook een aantal amendementen ingediend voor het verkiezingsprogramma, onder meer om het religieus onderwijs strikter te controleren. Om de leden van D66 te informeren over de ernst van het ideologisch gemotiveerd geweld tegen vrouwen en seksuele minderheden van kleur, ontwierp ik daarom een flyer. Wanneer de D66-leden kennis zouden nemen van de ernst hiervan, dan zouden zij toch zeker voor een meer seculiere koers kiezen en voor betere maatregelen kiezen om te waarborgen dat vrijheid voor iedereen is, en niet alleen voor witte mensen.

Via rechtbankverslaggever Saskia Belleman had ik vernomen dat Rayaan vlak voordat haar vader en broers haar executeerden, hen kenbaar maakte dat ze er klaar mee was en niet meer wilde leven zoals zij. Daarom plaatste ik die woorden op de voorkant van de flyer: « Het is klaar. Ik wil niet meer leven zoals jullie. Ryan al-Najjar (2006-2024) ». Op de rechterkant plaatste ik haar portret, waar ze nog wel de hoofddoek droeg die ze na het verlaten van haar ouderlijk huis om de hoek weer afdeed, omdat dit de enige afbeelding was die ik van haar kon vinden. Rayaan zou toch een typische D66-heldin moeten zijn, als vrouw die jarenlang vocht om de regie over haar eigen leven te verkrijgen. Wie anders zou er op de voorkant van een D66-flyer over dit onderwerp moeten staan? Lisa uit Abcoude? Dat Rayaan niet boog voor onvrijheid en tot haar laatste adem daar tegen vocht, maakt met haar onverzettelijke woorden de voorkant van een flyer over vrijheid sieren toch tot het minste eerbetoon dat we haar kunnen geven.

Op de achterkant van de flyer plaatste ik statistieken over het ideologisch gemotiveerd geweld tegen vrouwen en seksuele minderheden van kleur. Ik schreef eronder:

Dit is geen “vreemd” of “cultureel” fenomeen. Het is ideologisch gemotiveerd geweld dat van dezelfde ernst is als politiek geweld. De afwezigheid van een integrale aanpak in overheidsbeleid is een vorm van institutioneel racisme.

Aan de rechterzijde van de achterkant plaatste ik een politiek-ideologische tekst om Rayaan en de cijfers van duiding te voorzien. « D66 staat van oudsher vooraan in de strijd voor de emancipatie van het individu, » schreef ik, « Honderdvijftig jaar na Aletta Jacobs, wordt de ambitie tot arts nog steeds vermoord omdat kuise dochters niet in het donker met de bus zouden gaan. »

Om het geheel af te maken nam ik het logo van de D66 website, een citaat uit het concept-verkiezingsprogramma, en zorgde ik dat het lettertype en de kleuren overeenkwamen met de gebruikelijke opmaak van D66-flyers. Vervolgens gaf ik een drukkerij de opdracht om vijfhonderd exemplaren te leveren. Een digitale versie stuurde ik aan de D66-fractie.

Ik raadpleegde ook nog de website van D66 om de reglementen te controleren. Er stonden geen huisregels op, maar er was wel een pagina met regels specifiek voor het Congres 122 op 4 oktober 2025. Daar stond ook een regel over flyeren, bij de vraag Mag ik op het congres flyers uitdelen?:

Op het congres mag je D66-gerelateerde flyers uitdelen. Zorg dat de flyers er netjes en verzorgd uitzien in de D66-huisstijl, zodat iedereen ziet dat ze van D66 zijn. Heb je vragen of twijfel je? Neem contact op via congres@d66.nl

Op de flyer stond in ieder geval ondubbelzinnig vermeld dat het een ledeninitiatief betreft en uitsluitend bestemd is voor verspreiding binnen D66. Twijfel over de huisstijl had ik niet, aangezien die op de website van D66 en eerdere flyers was gebaseerd. Voor zover die twijfel kon bestaan, loste art. 6:238 BW, lid 2 dat op: « Bij twijfel over de betekenis van een beding, prevaleert de voor de wederpartij gunstigste uitleg. » Wie is de wederpartij bij deze congresregels? De congresbezoeker. Met andere woorden: ikzelf.

Gewapend met het burgerlijk wetboek, de congresregels van D66, en vijfhonderd flyers, boekte ik voor de nacht van 3 op 4 oktober 2025 een hotel in het centrum van Den Bosch. Dat doe ik meestal als ik naar een D66-congres ga, want ondanks dat deze altijd op zaterdag plaatsvinden, staat de congresorganisatie er op om het om half tien ‘s ochtends te laten beginnen. Voordat ik ga slapen leg ik mijn riem, mijn stropdas, mijn donkerblauwe jasje en mijn donkerblauwe pantalon op één van de bedden in de hotelkamer. Dat doe ik zelden, maar omdat ik bij de behandeling van mijn motie APM122.01 ook met een openingswoord en een slotwoord de Algemene Vergadering van D66 mag toespreken, kan ik mij het niet veroorloven om te laat te komen.

Om een uur of half vijf maakt een luid gezang mij wakker. « We verbranden samen de joden, want joden branden het best, » echoën de muren van de Hinthamerstraat in de Gemeente ‘s-Hertogenbosch. « Sieg heil, » vervolgt het koor, « sieg heil, sieg heil! » Een regenachtige zaterdagmorgen in het land van Spinoza, voorafgaand aan het 122^e D66 congres, waar we ongetwijfeld aandachtig naar een zeer verbindende toespraak van de partijleider gaan luisteren. Wellicht was deze discrepantie tussen de werkelijkheid en de bestuurlijke bubbel een voorbode van wat er nog komen zou gaan.

Schrödingers huisregels

In de morgen van 4 oktober 2025 sta ik samen met een doos met daarin vijfhonderd flyers nog voor negen uur bij de receptie van het 122 D66-congres, Congres 122. Ik was bijna buitengesloten van de Algemene Vergadering waar ik zelf woordvoerder van een motie was, omdat ik door een technische storing geen congresticket meer kon kopen. Het Landelijk Bureau, de congresorganisatie, kon mij er niet verder mee helpen en stelde dat ik de vergadering via de livestream kon bekijken. Op de vraag hoe ik dan het woord voor mijn motie moest voeren reageerden ze niet. Gelukkig kon ik een ticket van een ander lid overnemen, waarvoor ik haar vergoedde, en was mijn toegang tot het congres veilig gesteld.

Na het ontvangen van een polsbandje – ondanks dat stempels duurzamer (maar volkser) zijn, geeft de congresorganisatie consequent de voorkeur aan de bandjes – loop ik direct naar de koffieapparaten. Niet om koffie te drinken, maar om mijn flyers daar neer te leggen. In tegenstelling tot de andere congresbezoekers, die rustig de Brabanthallen binnen kuieren, ga ik direct aan de slag. De enige anderen drukte zijn de leden van de thema-afdelingen, die in de centrale hal hun stands aan het opbouwen zijn. In die centrale hal, het Horecaplein zoals D66 het noemt, zijn ook statafels. Daarop ligt de bekende « Het kan wél »-flyer, die D66 tijdens de verkiezingscampagne gebruikte. Omdat het wél kan, leg ik mijn eigen flyers ernaast, wat tot de bijzondere compositie « Het is klaar. Ik wil niet leven zoals jullie. Het kan wél » leidt.

Vervolgens loop ik naar de plenaire zaal – de vergaderzaal waar de Algemene Vergadering bijeenkomt. Onderweg kom ik nog een ruimte tegen, waar een scherm hangt om de livestream te volgen, waarin ook statafels zijn, waar ik vanzelfsprekend ook flyers op achterlaat. Dan loop ik verder, naar de voorste rijen stoelen, om daar de flyers ook op te leggen. Een flyer op een stoel biedt honderd procent garantie dat hij wordt gezien. Ik aarzelde daar aanvankelijk bij, maar omdat ik dit idee een paar dagen eerder met een paar lokale bestuursleden en een stadsdeelcommissielid had besproken, die het een geweldig plan vonden, was er op het congres zelf geen twijfel meer.

Terwijl ik bijna klaar ben met de tweede rij, spreekt een heerschap mij aan. Hij introduceert zichzelf als de Eventmanager. Hij werpt een blik op de stapel flyers die ik in mijn hand hou, en verzoekt mij nog even te wachten met de flyers op de stoelen te leggen. Omdat hij niet weet of dat is toegestaan, gaat hij even met « Sabine » overleggen. Ik weet niet wie Sabine is, maar ik neem aan dat het zijn leidinggevende is. Wanneer hij terugkomt vraagt de Eventmanager of ik de flyers weer van de stoelen wil halen. Ik probeer nog met hem een onderhandeling aan te gaan, maar hij zegt dat als hij een uitzondering maakt, dat hij dat dan voor iedereen moet doen. Zoals men in Nederland zegt: nee heeft men, en ja kan men krijgen. Deze keer bleef het nee. Vervolgens geef ik gehoor aan zijn verzoek en haal ik de flyers van de stoelen af.

Nadat ik de flyers weer heb verzameld, loop ik tien minuten later richting de ingang van de plenaire zaal, waar de congresbezoekers doorheen stromen. Als er een perfecte locatie is om flyers uit te delen, dan is het daar. Onderweg daarnaartoe snijdt een figuur mij de pas af. Terwijl zij dat doet omringen drie mannen mij, waaronder de Eventmanager. Ze staat zo dicht bij dat ik haar adem kan voelen. Met enig ongemak en desoriëntatie geef ik haar een hand, moeizaam, want normaal geef je met gestrekte arm een hand, maar dat kan niet omdat ze zo dichtbij staat. « Sabine Andeweg, directeur van het Landelijk Bureau. » zegt ze. « Izzy. » zeg ik.

Ze verzoekt mij om te stoppen met het uitdelen van de flyers. Ik vraag waarom. Omdat het niet is toegestaan. Ik zeg dat er op de website van D66 staat van wel. Dat is niet zo, zegt de directeur van het Landelijk Bureau. Dan pak ik mijn telefoon, bezoek ik de pagina met regels voor Congres 122, en lezen wij samen de tekst:

Op het congres mag je D66-gerelateerde flyers uitdelen. Zorg dat de flyers er netjes en verzorgd uitzien in de D66-huisstijl, zodat iedereen ziet dat ze van D66 zijn. Heb je vragen of twijfel je? Neem contact op via congres@d66.nl

Terwijl ze naar het scherm van mijn telefoon kijkt, zegt de directeur van het Landelijk Bureau dat ik eerst om toestemming had moeten vragen om mijn flyers uit te delen. Ik zeg dat dit niet de strekking van de tekst is, en dat je alleen bij vragen of twijfels moet e-mailen. De directeur zegt dat ik had moeten e-mailen. Ik zeg dat ik geen twijfel had. Zonder daarop te reageren zegt de directeur dat de huisstijl niet klopt en dat het oude logo van D66 op de flyer zou staan. Ondanks dat het logo van de website komt, concretiseert ze niet hoe dit logo dan wezenlijk zou verschillen met het beweerdelijke nieuwe logo. Dan merkt de directeur op dat de slogan « niemand is vrij totdat we allemaal vrij zijn » niet van D66 is. Ik zeg dat deze uit het concept-verkiezingsprogramma komt waar we vandaag over stemmen. Kennelijk is er een patstelling tussen mij en de directeur van het Landelijk Bureau van D66.

Daarom maak ik haar ondubbelzinnig kenbaar dat ik haar besluit als willekeurig en onrechtmatig aanmerk. Dus ben ik niet van plan te stoppen met het uitdelen van de flyers, indien de directeur niet kan aantonen dat er een reglementaire grondslag bestaat voor deze maatregel. Ze geeft aan te gaan overleggen en verdwijnt dan, maar niet zonder nogmaals nadrukkelijk kenbaar te maken dat ik de flyers niet mag uitdelen. De Eventmanager verdwijnt met haar. Ik zet de doos met flyers op een statafel, die naast te ingang van de plenaire zaal staat, en leun daar semi-nonchalant tegenaan. Terwijl ik daar sta te wachten slaan de twee overgebleven mannen mij gade. Omdat dit mij nogal een ongemakkelijk gevoel geeft, pak ik zenuwachtig een flyer uit de doos om mijn aandacht mee af te leiden. « Niet de flyer uitdelen, » vermaant één van de mannen. Ik leg de flyer weer terug in de doos en probeer mezelf dan maar af te leiden met de vraag: met wie moet de directeur van het Landelijk Bureau, de hoogste functionaris van de congresorganisatie, dan overleggen over haar eigen besluit?

Als de directeur van het Landelijk Bureau van D66 terugkeert, zegt ze dat ik de flyer mag uitdelen tot aan de behandeling van mijn motie, APM122.01. Ik overweeg te vragen hoe de toestemming om te flyeren ineens verandert van « moet vooraf gevraagd worden » naar « is gekoppeld aan een agendapunt », maar gegeven de intimiderende sfeer kies ik voor wijsheid in plaats van verzet. Ik vrees dat bij volharding of weerstand ze de beveiliging zal inschakelen. Daarom verleen ik medewerking hieraan. Ze geeft ook aan dat ik de flyers van de statafels moet verwijderen uit de ruimte naast de plenaire zaal, waaraan ik gehoor geef. Terwijl ik de flyers weghaal, slaan de twee mannen mij gade.

Mijn motie wordt over ongeveer een kwartier behandeld, dus ik neem de gelegenheid om zoveel mogelijk flyers uit te delen. In ieder geval neemt Jan Paternotte – nu fractieleider van de D66-fractie – de flyer glimlachend in ontvangst. Ook de andere congresgangers maken geen bezwaar. Dan breekt het moment aan waarop mijn motie in behandeling door de Algemene Vergadering van D66 komt.

Bij de Algemene Vergadering van D66 is het gebruikelijk dat bij de behandeling van een motie of een amendement, het presidium vraagt of iemand behandeling wenst. Als niemand behandeling wenst, dan wordt er direct gestemd. Ik heb alvast plaatsgenomen op een van de voorste rijen, vlak naast de inspreekmicrofoon. Het presidium zelf zit op het congrespodium aan een brede tafel, vaak drie personen, die dan met hun ogen de zaal afstruinen om dit vast te stellen. Zo ook bij de behandeling van mijn motie. « Als er behandeling gewenst is, dan gaan we het gesprek hierover voeren, » vraagt het presidium. Ik sta alvast op, in anticipatie op de vraag of iemand behandeling wenst. « Ik zie niet dat er behandeling gewenst is, dus volgens mij kunnen we overgaan tot het stemmen. » Enigszins van mijn a propos ga ik weer zitten, omdat ik geen zin heb in een tweede conflict. De stemming volgt. De motie wordt met 97% van de stemmen aangenomen.

Na de stemming blijf ik zitten voor de behandeling van de amendementen. Plotseling verschijnt er dan van achter mijn rug een hand die een stapel flyers voor mijn gezicht houdt. Ik kijk op om te kijken van wie deze hand dan is. Het blijkt één van de mannen uit de posse van Sabine Andeweg. Of ik mijn « vrienden van de thema-afdeling » wil vragen om de flyers niet meer uit te delen. « Ja, prima. » zeg ik, ondanks dat ik absoluut geen idee heb wat hij daarmee bedoelt. Ik neem de flyers in ontvangst, stop ze weer in de doos, en richt me weer op de amendementen.

Later die dag begint de batterij van mijn telefoon leeg te raken. Het stemmen vindt digitaal plaats dus ik loop terug naar de receptie om te vragen waar ik mijn telefoon op kan laden. Dan verschijnt plotseling de directeur van het Landelijk Bureau, die mij toevoegt dat het niet de bedoeling is dat ik met allerlei mensen praat. Ik heb geen energie meer om te vragen wat ze hier nu weer mee bedoelt, en ga daarom maar mijn telefoon opladen in mijn auto op de parkeerplaats. Ondanks dat Rob Jetten later die dag in zijn verbindende toespraak met al zijn positieve energie zou declameren dat het wél kan, en de leden dat ongetwijfeld met hem mee scandeerden, ga ik nadien toch naar huis met het gevoel dat er íets niet kan.

Een geschrift dat bestemd is om tot bewijs van enig feit te dienen

Als Rayaan al-Najjar niet buigt voor de beulen die haar vanwege haar verlangen naar vrijheid ter dood brachten, dan buig ik zeker niet voor Sabine Andeweg en haar posse. Na afloop van Congres 122 was ik woedend. De gelegenheidsargumenten en doelredeneringen van Sabine Andeweg maakten toen al duidelijk dat het niet ging om een triviale procedurele overtreding.

Welke procedurele overtreding handhaaft een ervaren bestuurder met een entourage van drie mannen? Welke eindverantwoordelijke gaat overleggen om terug te komen op haar eigen besluit? Welk D66-reglement stelt dat leden op D66-congressen niet met anderen mogen praten? Dat D66-functionarissen kennelijk ter plekke regels verzinnen om perspectieven uit te wissen die hen onwelgevallig zijn, is volstrekt strijdig met waar D66 voor stelt te staan. Het neemt nota bene de Partij van de Vrijheid de maat omdat het geen leden heeft, en wil daar zelfs de Wet op de politieke partijen voor aanpassen. Maar wat betekenen leden, als het establishment zo met leden omgaat?

En vooral: het ging niet om zomaar een flyer. Het was een hommage aan de heldhaftigheid van een vrouw, die stierf omdat ze aanspraak maakte op vrijheden die voor D66 heilig zijn. In feite heeft Sabine Andeweg, directeur van het Landelijk Bureau, op Congres 122 het werk van de beulen van Rayaan postuum afgemaakt, namelijk het uitwissen van haar autonomie. Haar woorden die op de voorkant van de flyer stonden, waren voor haar vader en broers de directe aanleiding om haar met plakband op haar mond in de Oostvaardersplassen achter te laten, opdat deze misdadige woorden van vrijheid nooit meer uitgesproken zouden worden. Kennelijk wilde Sabine Andeweg deze woorden ook smoren. Of de nader te identificeren derden die haar daartoe de opdracht gaven. Daarom kon dit niet zonder consequenties blijven. N.B. dit is een hyperbolische en polemische duiding die voldoende feitelijke bedding heeft en zodoende bescherming geniet van art. 10 EVRM.

Om die consequenties te doen gelden had ik twee opties. De eerste was een procedure bij het Geschillencollege, de interne rechter van D66. Niet dat ik daar heel veel vertrouwen in had, omdat het eerder had toegedekt dat de Besluitvormingscommissie met een ter plekke verzonnen regel een amendement afwees. Dit amendement ging over het standpunt van D66 tegen conversiehandelingen. Omdat het huidige standpunt zich vooral op aanbieders in professionele hoedanigheid richtte, wat kenmerkend is voor conversiehandelingen in de witte, christelijke sfeer, wilde ik het uitbreiden naar de informele sfeer, in het bijzonder met het bestrijden van « duivel- of djinn-uitdrijvingen ». De Besluitvormingscommissie verweerde zich met het argument dat het in de praktijk ook andere regels hanteerde dan dat in haar formele reglement stonden, hetgeen het Geschillencollege kennelijk gegrond vond. Of het Geschillencollege over de op Congres 122 ter plekke verzonnen maatregel anders zou oordelen, was toen al twijfelachtig.

De tweede optie was de journalistiek. Ik was in oktober 2025 gastcolumnist op zondag bij De Volkskrant. Mijn directe contact met de opinieredactie, betekende ook dat de lijn naar politieke redactie erg kort was. Het verhaal dat een witte, elitaire D66-functionaris ter plekke een regel verzon om een lid met een migratieachtergrond te verbieden D66-leden te informeren over systematisch geweld tegen vrouwen en seksuele minderheden met een migratieachtergrond, was op zichzelf al een schandaal. En vanwege de komende verkiezingen van 29 oktober 2025: zeer relevant in het weloverwogen maken van een keuze voor D66. Dit was ontegenzeggelijk ook bekend bij het D66-establishment, omdat ik voorafgaand aan het Congres 122 naar de communicatieafdeling en het Landelijk Bestuur van D66 een opiniestuk over de motie APM122.01 had gestuurd en daarbij meldde dat ik voornemens was om het in een landelijk dagblad te publiceren.

Voor beide trajecten gold dat ik het bewijsmateriaal moest verzamelen. Zeker bij het publiceren van een column, die doorgaans minder strikte journalistieke criteria hebben, moest er feitelijk materiaal zijn om de beweringen mee te onderbouwen. Het absolute, centrale bewijsstuk hierin was de pagina met regels voor Congres 122, waar stond dat het uitdelen van flyers op D66-congressen is toegestaan, zolang het duidelijk is dat ze voor D66 bestemd zijn. Daarom bezocht ik op zaterdag 11 oktober 2025 opnieuw de website van D66, om de pagina met regels voor Congres 122 te bekijken (archive.org), die ik een week eerder ook samen met Sabine Andeweg had bekeken. En wat er toen gebeurde, had niemand verwacht.

Ik staar even naar mijn beeldscherm. Op de pagina met regels voor Congres 122 staat nu dat er voor het uitdelen van flyers toestemming van de congresorganisatie vereist is (archive.org). De pagina verwijst verder nog wel naar Congres 122 en de Brabanthallen in Den Bosch, terwijl het volgende congres in Nieuwegein is. Er zijn verder praktisch geen wijzigingen. Er staat ook niet dat de tekst is gewijzigd en wat de vorige versie luidde. Uit de metadata van de webpagina blijkt dat de laatste wijziging op 7 oktober 2025 is gedaan – de tweede werkdag na het Congres 122. Daarop stuur ik een e-mail naar het Landelijk Bureau, dat de website van D66 beheert:

Op de pagina met veelgestelde vragen over Congres 122 staat onder “Mag ik op het congres flyer uitdelen?” het volgende: “Op het congres mag je alleen met toestemming van de congresorganisatie flyers uitdelen. Stuur ons een bericht via congres@d66.nl om te bespreken wat er mogelijk is.” Ik meen mij echter te herinneren dat hier een andere tekst stond. Zouden jullie mij graag de vorige versie kunnen e-mailen?

Ik blijf achter met de constatering dat het opmerkelijk is dat een tekst, die een week eerder centraal stond in een reglementair conflict, plotseling wijzigt naar een versie die het besluit van de directeur van het Landelijk Bureau rechtvaardigt.

Maandag krijg ik een e-mail terug van de Eventmanager. Hij stelt dat er huisregels bestaan, waarmee iedereen akkoord gaat bij het aanschaffen van een ticket. Ik heb eerder congrestickets aangeschaft, waarbij dat niet het geval was, en bij het toekomstige Congres 123 hoefde dat ook niet. Kennelijk is er voor Congres 122 een eenmalige uitzondering gemaakt. Hij stelt ook dat in het geval van « conflicterende informatie », deze huisregels altijd voorrang hebben. Daarom is de tekst op de website aangepast, om « verwarring te voorkomen » en deze « consistent » te maken met de huisregels. Welke huisregels hij bedoelt weet ik niet, aangezien die niet op de website staan, hij er niet uit citeert, en ook geen hyperlink naar een document invoegt. Gelukkig heeft hij wel op Congres 122 voor mij na een « constructief gesprek » een eenmalige uitzondering gemaakt. Ik stuur diezelfde een e-mail terug met aanvullende vragen en herhaal het verzoek om de vorige versie van de tekst te overleggen.

Hierop krijg ik geen tijdige reactie. Omdat in de journalistiek geldt dat wat niet actueel is, niet relevant is, stuur ik op 18 oktober 2025 een brief aan partijleider Rob Jetten via Aangetekend Mailen. Dat is een juridisch bindend systeem, waarbij de ontvanger een aankondiging krijgt en de inhoud pas kan zien door er nadrukkelijk voor te kiezen om het in ontvangst te nemen. In de onderwerpregel schrijf ik « Vertrouwelijk: Procedureel verzoek om informatie n.a.v. Congres 122 ». De brief zelf opent met de gebruikelijke beleefdheden, een beschrijving van het incident op Congres 122, een aantal vragen daarover, en een verzoek om discreet met de inhoud van de brief om te gaan:

Omdat er niet kan uitgesloten worden dat hier leden of medewerkers van het Landelijk Bestuur of Landelijk Bureau bij betrokken waren, verzoek ik u en de leden van de fractie niet met het Landelijk Bestuur of het Landelijk Bureau hierover te communiceren. Dit kan mogelijk de procedures beïnvloeden en/of leiden tot het aantasten van bewijsmiddelen. Er zijn indicaties dat dit laatste reeds heeft plaatsgevonden. Bovendien hebben de feiten op Congres 122 mijn veiligheidsgevoel binnen de partij aangetast.

Vanzelfsprekend eindig ik de brief met een dankwoord voor zijn inzet en leiderschap tijdens de verkiezingscampagne, de goede resultaten, en wens ik hem succes met de laatste dagen tot de verkiezingen. Rob Jetten zal de inhoud nooit opvragen en de aangetekende e-mail vervalt op 3 november 2025, na twee automatische herinneringen.

Omdat de tijd begint te dringen en de journalistieke relevantie nihil begint te raken, alsmede de bezwaartermijn van vier weken ook bijna verstrijkt (daarna is een beroep bij het Geschillencollege niet-ontvankelijk), stuur ik op 24 oktober 2026 dezelfde brief naar de rest van de D66-fractie. Ook deze aangetekende e-mail verloopt na twee herinneringen, dit keer op 5 november 2025. Behalve bij één Kamerlid:

Gelukkig weet ik hierdoor dat de fractie de e-mail in ieder geval wel heeft gezien, en deze dus niet in een spamfilter is beland. Waarom de voltallige D66-fractie – waarvan twee leden thans minister-president en minister van SZW zijn – dan een aangetekend schrijven waarvan zij wisten, althans behoorden te weten, dat het een gewichtige zaak betrof, niet in ontvangst wil nemen, blijft tot op de dag van vandaag een raadsel dat niet is opgehelderd. De enige reden waarom ik zelf brieven niet open, is omdat ik van te voren weet wat de inhoud zal zijn.

Eén dag voor de verkiezingen van 29 oktober 2025 ontvang ik een e-mail van Sabine Andeweg, in reactie op mijn tweede e-mail aan het Landelijk Bureau met de aanvullende vragen en het herhaalde verzoek om de oorspronkelijke tekst van de congresregels te overleggen. Ze herhaalt hierin het verhaal over de huisregels en heeft het over een vaag, willekeur-lievend criterium waarmee toestemming om te flyeren op een D66-congres wordt verleend. De oorspronkelijke tekst van de congresregel zit er niet bij. Wel zijn er nieuwe opmerkelijkheden:

Sabine Andeweg reageerde op een naar haar toe doorgestuurde e-mail, mijn e-mail aan de Eventmanager van 13 oktober 2025. Bij het doorsturen van berichten, voegen de meeste e-mailclients de voorgaande berichten toe, zodat er een keten ontstaat. Daar staan ook de zogeheten « headers » bij, zoals Van, Aan, Datum, CC en Onderwerp. Normaalgesproken ziet dat er zo uit:

In de e-mail van Sabine Andeweg d.d. 28 oktober 2025 ontbreken echter de Aan- en Datum-headers. Dat betekent dat ze die headers willens en wetens uit de berichtenketen heeft verwijderd. Waarom Sabine Andeweg dit heeft gedaan blijft tot op de dag van vandaag een raadsel. Dieper in de berichtenketen tref ik een andere opmerkelijkheid aan:

Op de e-mail van Sabine Andeweg reageer ik niet meer. Een eventuele journalistieke route is inmiddels dusdanig getraineerd dat een publicatie niet meer actueel is. De procedure bij het Geschillencollege is technisch nog mogelijk, maar omdat het Landelijk Bureau weigert om het originele, centrale bewijsstuk te overleggen, heb ik daar vrijwel geen vertrouwen in. Later zou overigens blijken dat Sabine Andeweg haar reactie ook naar het Landelijk Bestuur had gebcc’ed. Waarom het Landelijk Bestuur dan geïnformeerd zou moeten worden over een ogenschijnlijk triviaal procedureel vraagstuk, blijft tot op heden een raadsel dat niet is opgehelderd.

Op 29 oktober 2025 won D66 de verkiezingen met een nihil verschil van 30.000 stemmen meer dan de Partij voor de Vrijheid. Alleen het Openbaar Ministerie kan vaststellen wat er daadwerkelijk is gebeurd, aangezien alleen het OM de strafvorderlijke middelen heeft om dat te doen. Misschien is het allemaal gewoon een reeks toevalligheden. Maar wat vaststaat is dat de vruchten van al deze toevalligheden wel heel erg zoet zijn. En wat ook vast staat is dat het bij D66 bekend was dat een schandaal over de gebeurtenissen op Congres 122 een existentieel PR-risico vormde. Enfin, ik liet de zaak vervolgens een aantal maanden rusten, om het in de aanloop van Congres 123 weer op te pakken.

In die maanden gebeuren er ook een aantal interessante dingen, al zijn die niet relevant voor het onderwerp ter zake. Voor de komische afleiding is het wellicht leuk te vermelden dat Nienke ‘s Gravemade op 30 januari 2026 bij het Vrouwencongres van D66 Amsterdam verscheen, en daar zei dat « bizarre» opmerkingen alleen door mannen gemaakt en bedacht kunnen worden, verwijzende naar de uitspraak « Ik heb het nog nooit gedaan, dus ik denk dat ik het wel kan », die (onterecht) aan het romanpersonage Pippi Langkous wordt toegeschreven.

Voorjaarsoffensief

Op 8 februari 2026 stuurde ik aan het Landelijk Bestuur van D66 een brief waarin maar één vraag centraal stond:

Heeft de directeur van het Landelijk Bureau Sabine Andeweg op Congres 122 op eigen initiatief een lid verboden om flyers uit te delen, of deed zij dit in opdracht of onder invloed dan wel advies van derden? Zo ja, wie? Op basis van uw antwoord op deze vraag zal ik u de verdere vragen toezenden

Daarbij schreef ik ook « 24 oktober 2025 is aan een van de vertrouwenspersonen kenbaar gemaakt dat het getroffen lid het handelen van de directeur van het Landelijk Bureau op Congres 122 aanmerkt als onrechtmatige daad. Naar mening van het lid kent dit verbod geen reglementaire basis en suggereren de feiten dat het uitdelen van de flyer vanwege inhoudelijke redenen is verboden. Het lid merkt dit aan als politieke censuur. » Bij de brief voegde ik een 104-punten tellend feitenrelaas bij, waarin het incident op Congres 122 en de nasleep daarvan werden omschreven, nadrukkelijk de fysieke intimidatie en het achteraf wijzigen van de congresregels voor Congres 122.

Op 19 februari 2026, elf dagen later, stuurde het Landelijk Bestuur een bericht terug. Daarin stelt het:

Uw vragen zien op verantwoordelijkheden en procedures binnen onze organisatie. In onze e-mail van 28 oktober jl. heeft het Landelijk Bureau deze punten reeds uitvoerig toegelicht. De daarin opgenomen toelichting en beantwoording zijn naar onze overtuiging nog steeds volledig en onverkort van toepassing.

Dat was letterlijk niet mijn vraag. Het bestuur herhaalde verder het verhaal over de huisregels dat ik eerder van de Eventmanager en Sabine Andeweg kreeg. Nieuw is een aanvullende grondslag waarop het Landelijk Bestuur haar maatregel op Congres 122 onderbouwde: er zou een « vaste en bestendige werkwijze » zijn. Kennelijk waren zowel de Eventmanager als Sabine Andeweg op Congres 122 nog niet op de hoogte van die vaste en bestendige werkwijze. De reactie van het Landelijk Bestuur deed me begrijpen waarom Pieter Omtzigt een burn-out kreeg, want dit niveau van bestuurlijke gaslighting zuigt letterlijk alle energie weg. Ik zou de zaak pas in juni 2026 weer oppakken.

Van tijdreizende huisregels naar het Openbaar Ministerie

Het Landelijk Bestuur verwees in haar e-mail d.d. 19 februari 2026 eindelijk wél naar huisregels. Ze zaten verstopt als hyperlink in de e-mail. Ik downloadde het bestand en bekeek de metadata. Het pdf-document is op 30 mei 2024 gemaakt. Via The Internet Archive bekeek ik vervolgens de oudere versies van de website van D66, in het bijzonder de pagina Statuten en reglementen. Daar kon ik in ieder geval niet vaststellen dat dit document ooit is gepubliceerd (en daarom wettelijk gezien niet van kracht kan zijn geweest). In het document stond ook niets over het vooraf toestemming vragen om de Algemene Vergadering van D66 via een flyer te informeren. Wel staat er een passage over promotieactiviteiten:

D66 kent een promotiebeleid. Zonder toestemming vooraf mogen er binnen en buiten geen promotieactiviteiten plaatsvinden.

Elk weldenkend persoon weet dat onder « promotie » wordt verstaan het aanprijzen van een product, een boek, een externe stichting of een commerciële dienst. Of een kandidaat voor een D66-stemming mogelijk. Het informeren van de D66-leden over een politiek onderwerp kwalificeert niet als promotieactiviteit. Bovendien had ik inmiddels ook andere D66-leden gesproken die op D66-congressen flyers uitdeelden, en die verklaarden daar geen toestemming vooraf hebben te hoeven vragen. Kennelijk realiseerde het Landelijk Bestuur zich dat ook, want op 5 maart 2026 werd de pagina Statuten en reglementen op de website van D66 bijgewerkt met een nieuw item: Huisregels D66-evenementen en -bijeenkomsten. Dat pdf-document bleek volgens de metadata op diezelfde dag gemaakt te zijn, door de Eventmanager. De inhoud van het pdf-document was in de grote lijnen hetzelfde als de eerdere versie van 30 mei 2024, alleen er was een opmerkelijke bepaling aan toegevoegd:

D66 kent een promotiebeleid. Zonder toestemming vooraf mogen er binnen en buiten geen promotieactiviteiten plaatsvinden. Flyers die verspreid worden tijdens de evenementen, dienen minimaal 48 uur van tevoren met het landelijk bureau afgestemd te worden.

Op 13 oktober 2025 beweerde de Eventmanager van D66 dat hij de pagina met regels voor Congres 122 « consistent » had gemaakt met huisregels die hij zelf pas op 5 maart 2026 zou maken! Niets is meer verbazingwekkend binnen D66, aangezien huisregels kennelijk kunnen tijdreizen.

Toen ik op 16 juni 2026 het Landelijk Bestuur een aanmaning stuurde met betrekking tot de vragen die ik op 8 februari per e-mail had gesteld wist ik nog niet dat de huisregels op 5 maart waren gefabriceerd. Die constatering vond een paar weken daarna plaats, wat leidde tot een aantal sommeringen en ingebrekestellingen aan het Landelijk Bestuur. Bij één van die ingebrekestellingen schreef ik ieder lid van het bestuur persoonlijk aan, met daarbij het aanbod om discreet afstand te nemen van de gang van zaken om zich te vrijwaren van bestuurlijke verantwoordelijkheid. Geen van hen heeft hierop gereageerd. Aangezien het Landelijk Bestuur in het geheel verzuimde om inhoudelijk te reageren, betoogde ik op 19 juli 2026 per e-mail uitvoerig dat het Landelijk Bestuur tegen beter weten volhield dat het besluit van de directeur van het Landelijk Bureau rechtmatig was.

Inmiddels had ik dieper technisch inzicht verkregen in de geschriften die ten grondslag lagen aan de pagina’s met congresregels. Ik schreef in diezelfde brief daarom dat de feiten de schijn wekten van valsheid in geschriften, met daarbij ondubbelzinnig mijn intentie kenbaar makend dit aan het Openbaar Ministerie voor te leggen. Als laatste handreiking stelde ik daarom « ter de-escalatie » een redelijk ultimatum:

U bent … jegens mij civiel- en verenigingsrechtelijk in verzuim. Ter afwikkeling van onze interne en civielrechtelijke verhoudingen, en om verdere (civiele) escalatie te voorkomen, bied ik het Landelijk Bestuur middels dit schrijven voor een laatste maal de gelegenheid om binnen vijf werkdagen het volgende te honoreren:

1. Aan te tonen dat er op Congres 122 vigerende huisregels of andere reglementen waren die stelden dat er voor het uitdelen van flyers op een D66-congres vooraf toestemming vereist was, en dat mevrouw Andeweg op basis van deze regels gerechtigd was om mij dat te verbieden, óf een schriftelijke verklaring te overleggen waarin u onvoorwaardelijk erkent dat mevrouw Andeweg op Congres 122 onrechtmatig jegens mij heeft gehandeld.

2. Schriftelijk en ondubbelzinnig kenbaar te maken met welke nader te identificeren derden, zoals ik op 8 februari 2026 al heb verzocht, mevrouw Andeweg ging overleggen, en tevens kenbaar te maken wat de aard van het overleg was en hoe dit overleg de besluitvorming van mevrouw Andeweg heeft beïnvloed.

3. De teksten van de pagina met regels bij Congres 122 te overleggen, zoals die op 4 oktober 2025 daar te lezen waren.

Moet het nog benoemd worden dat er geen inhoudelijke reactie kwam? Op 21 juli 2026 kreeg ik een e-mail terug van het Landelijk Bestuur. Daarin stelde het dat ik onrechtmatig op Congres 122 aanwezig zou zijn geweest, ik « recht noch belang [zou hebben] om te beklagen », en dat de correspondentie over Congres 122 « de vereniging [belast] op een wijze die niet van haar kan worden gevergd om voort te duren. » Dat laatste is bijna woord voor woord een parafrase van het wetsartikel in het burgerlijk wetboek dat toestaat om het lidmaatschap van leden eenzijdig te beëindigen, een nauwelijks verhuld dreigement tot royement. Tegen beter weten in sommeerde ik het Landelijk Bestuur om afstand te nemen van dit standpunt, waarop geen reactie meer kwam.

Het Landelijk Bestuur greep ook mijn streven naar de-escalatie aan om mij eenzijdig op te roepen voor een gesprek op het Landelijk Bureau, dat zou gaan over « welke verwachtingen de vereniging over en weer mag hebben ten aanzien van het lidmaatschap en het functioneren binnen de vereniging. » Desgevraagd maakt het bestuur niet kenbaar met wie dit gesprek zal zijn, wat hun mandaat is, en wat de concrete agendapunten zijn. Wel laat het weten dat « het lidmaatschap van de vereniging wederzijds een vrijwillige aangelegenheid is, die wordt begrensd door de toepasselijke regelgeving en beheerst door de redelijkheid en billijkheid. » Redelijkheid en billijkheid. Wanneer vindt dit gesprek plaats? Prinsjesdag.

Zo hoorde op vrijdag 24 juli 2026 om 12:00 uur een verbalisant van de Politie Eenheid Den Haag een persoon, die verklaarde dat het Landelijk Bestuur van D66 feitelijk leiding heeft gegeven aan het plegen van valsheid in geschrifte door de directeur van het Landelijk Bureau van D66, en met diens dreigementen kennelijk de vrijheid van deze persoon om een verklaring af te leggen heeft gepoogd te beperken, en deze persoon ondertekende het proces-verbaal van de aangifte op vrijdag 24 juli 2026 om 17:11 uur.

Epiloog

Inmiddels is het flyer-incident van Congres 122 een publiek geheim geworden binnen D66. Ik heb meerdere gremia aangeschreven – waaronder de D66 fractie in Amsterdam en per ongeluk ook twee wethouders, Kamerlid Marieke Vellinga-Beemsterboer, en het bestuur van het Els Borst Netwerk – met het verzoek hierover een standpunt in te nemen of het gesprek aan te gaan. Ook heb ik het volledige netwerk van vertrouwenspersonen systematisch voorzien van afschriften van de correspondentie met het Landelijk Bestuur. Er is ook een Commissie Integriteitsonderzoeken, maar die heb ik niet aangeschreven, want die is volgens haar eigen reglement niet bevoegd indien er medewerkers van het Landelijk Bureau zijn betrokken.

Zij hebben allemaal verzuimd te reageren. Wel vond de voorzitter van het Els Borst Netwerk het gepast om mij via LinkedIn te sommeren « kandidaat-voorzitter Els Borst Netwerk » uit mijn functieomschrijving te halen, omdat mijn publicaties strijdig zouden zijn met de overtuigingen van het Els Borst Netwerk. Welke overtuigingen dat dan zouden zijn vertelde ze niet. Thans is mijn functieomschrijving daarom « voormalig kandidaat-voorzitter Els Borst Netwerk ». Overigens reageerden het Landelijk Bestuur en het bestuur van het Els Borst Netwerk ook niet toen ik hen schriftelijk op de hoogte stelde van bedreigingen gerelateerd aan mijn activiteiten bij D66:

Hou diezelfde energie vast. Ik ga jou tegenkomen. Jouw hoerenmoeder. Jij hebt echt een serieus probleem met mij. Ik ga je tanden uit je bek stampen. Ik weet dat je in Den Haag bij D66 actief bent. Ik heb schijt of ik daarvoor ga vastzitten, ik trap jou gewoon de intensive care in. Je bent gewaarschuwd, vuile teringdwerg dat je er rondloopt. Ik ga even onderzoeken [naar welke D66 bijeenkomsten jij gaat] en ik zweer op alles wat mij lief is dat jij je tanden van de grond gaat rapen en dat jij op de intensive care gaat liggen. Hou diezelfde energie vast op het moment dat ik voor jouw neus sta. Ik zweer het op mijn moeders dood, op een dag sta ik voor jouw neus. Ik blijf ik op je hoofd trappen en het interesseert me niet of [de politie] erbij staat. Ik ben lijp in mijn hoofd.

Deze bedreiging ontving ik omdat toen hij zei dat zijn « eer en trots » in zijn vrouwelijke familieleden zat, ik hem vroeg waarom zijn « eer en trots » dan afhankelijk zijn van wat zijn moeder met haar vagina doet. Later zou uit een AVG-inzageverzoek blijken dat deze brief op magische wijze was verdwenen. Enfin, waarom ik de illusie had dat ik deze keer wel een reactie zou krijgen blijft tot dusver een raadsel.

Ik probeerde ook nog een procedure te starten bij het Geschillencollege om in beroep te gaan tegen het negeren van mijn ultimatum d.d. 19 juli 2026. Het stelde dat het niet ontvankelijk was, omdat het incident op Congres 122 plaatsvond en dat de beroepstermijn dus al ruimschoots verstreken was. Nadat ik ondubbelzinnig kenbaar maakte dat het een beroep was tegen de beslissing van het Landelijk Bestuur om niet aan mijn rechtmatige eisen tegemoet te komen, heeft het Geschillencollege in het geheel niet meer gereageerd. De fatale termijn hiervoor verstreek op 28 augustus 2026 te 17:00.

Ik heb inmiddels vele D66’ers over het incident op Congres 122 gesproken. Waarom ik dan alles zo obsessief documenteer? Omdat ik anders met lege handen had gestaan en helemaal niets kon bewijzen. The Internet Archive liegt niet. De enige die liegt is het Landelijk Bestuur van D66. Dan zeggen ze: je hebt gelijk, Izzy, maar dit is toch niet iets waar je jezelf mee bezig wil houden? Het is inderdaad niet iets waar ik mezelf mee bezig wil houden: waar ik mezelf mee bezig wil houden staat in het begin van deze longread. Maar het is te makkelijk om te zeggen dat iemand maar moet slikken, als je zelf niet degene bent die moet slikken.

Als je zelf niet degene bent die onder fysieke intimidatie op basis van een ter plekke verzonnen maatregel beperkt is in het nastreven van diens politieke doeleinden, dan is dat zeer eenvoudig. En als je zelf niet degene bent die zich begeeft onder vrije individuen, die toevallig voorouders hebben die in het buitenland zijn geboren, en wier verlangen naar vrijheid uitsluitend wordt beantwoord met geweld en uitsluiting. Dat is een prijs die teveel mensen in ons land dagelijks voor hun vrijheid moeten betalen, wanneer zij zich niet neerleggen bij het geloof dat hun ouders voor hen uitkozen of de dictaten van de gezellige gemeenschap waar zij ongevraagd onderdeel van zijn gemaakt. En Rayaan al-Najjar, die niet boog voor het geloof dat haar beulen haar wilden opleggen, betaalde dat met haar leven.

Als meisjes van veertien in een roze huispak niet wijken voor doodsbedreigingen, dan wijk ik zeker niet voor de usurpators die zichzelf het Landelijk Bestuur van D66 noemen. De politieke en juridische wegen binnen D66 zijn nu uitgeput. Daarom is het nu aan de leden om over deze feiten te oordelen. Het Landelijk Bestuur zal opheldering verschaffen over de gebeurtenissen bij Congres 122, en als de leden van D66 dat niet doen, dan zal via een civiele procedure de vuist der vrijheid het daartoe dwingen.

Er rest te zeggen dat het duidelijk is dat het Landelijk Bestuur voornemens is om mij op Prinsjesdag te royeren. Het Landelijk Bestuur kan mij echter niet royeren, omdat ik haar per datum van deze publicatie onbevoegd verklaar, aangezien een bestuur dat aantoonbaar liegt en de schijn van criminele activiteiten wekt, niet langer bevoegd of bekwaam kan zijn om besluiten te nemen namens D66, nobel huis van de Verlichting, partij van de democratie en rechtsstaat, erfenis van Hans van Mierlo en Els Borst.

Izz ad-Din Ruhulessin
29 augustus 2026

In 2017 publiceerde ik in De Volkskrant een opiniestuk met de titel: Opvattingen van veel allochtonen over vrouwen zijn gewoon verknipt. Inmiddels is er besloten dat allochtonen niet meer bestaan en met evenveel gemak – uiteindelijk besloot Hilda Verwey-Jonker ooit dat we allochtonen zijn – werden we « mensen met een migratieachtergrond ». D66 heeft zelfs voor mij een aparte pagina op de website gemaakt, met een gelijknamige titel. Op die pagina staan beleidsvoorstellen waarvan de onverkozen marketingstrategen van D66 denken dat het relevant is voor mensen, die toevallig in het buitenland geboren voorouders hebben.

Ik schreef dat allochtonen verknipte opvattingen hebben naar aanleiding van een reportage in De Volkskrant over « exposegroepen ». Dat waren Telegram-groepen met weinig verhullende namen als « Hoofddoekjes 18+ », waarin tienduizenden jongeren seksueel materiaal van jonge meiden deelden – voornamelijk meiden met voorouders die toevallig in Marokko of in het Midden-Oosten zijn geboren. De meiden waren overigens niet altijd 18+. Naast de kinderporno werd er ook ander « beschamend » beeldmateriaal gedeeld, zoals moslima’s die op een terras zitten met hun vriendinnen of hun bikinifoto’s van de weekendtrip naar Marbella. Het woord « kech » (hoer) werd naar aanleiding van de reportage toegevoegd aan de Nederlandse taal.

Taliban in Amsterdam-Noord

De exposegroepen zijn inmiddels verboden, voor zover de politie daarop handhaaft, maar de bikini blijft onverminderd controversieel. Wie op het hippe TikTok – waar tegenwoordig iedere progressieve politicus wil zijn, in tegenstelling tot X – de reacties leest onder een filmpje van een moslima die zichzelf in een bikini laat zien, constateert dat vrouwen in een bikini kennelijk eerloze vaders hebben (dayouth), afgedwaald zijn, en in ieder geval niet als volwaardig deelnemer aan de sociale orde moeten worden gezien.

Progressief Nederland en D66 hebben in Amsterdam-Noord het lumineuze idee gelanceerd om gendersegregatie in het zwembad in te voeren. Een woordvoerder van D66 laat weten: « Als D66 vinden we dat het vrouwelijk perspectief in de publieke ruimte centraler mag komen te staan, dus ook bij publieke sportvoorzieningen. » Nu zou ik een filosofisch betoog kunnen houden wie er dan bepaalt wat het « vrouwelijk perspectief » zou zijn, maar dat bewaren we even voor een andere keer. Kennelijk heeft D66 een mandaat om dit ex cathedra eenzijdig vast te stellen. Maar zoals de titel van deze Substack doet vermoeden: alleen ondergetekende mag ex cathedra iets vaststellen.

Coalitiepartner Progressief Nederland stelt dat in een divers stadsdeel als Noord « we de wensen van vrouwen [snappen], [want de] keerzijde is namelijk dat sommige vrouwen niet gaan, omdat ze zich niet vrij voelen. » Met typisch progressief obscurantisme, want « divers » betekent natuurlijk zwart of islamitisch. Wie weleens een Kaboela-feest of het Zomercarnaval heeft bezocht weet dat het niet de zwarte vrouwen zijn die zich niet vrij voelen om zich niet te voegen naar de kledingvoorschriften van het patriarchaat, althans die met een Caribische achtergrond.

In de praktijk zijn het vooral moslimvrouwen die zich niet vrij voelen om de autonomie over hun eigen lichaam en geest op te eisen. Er zijn nota bene meerdere volksvertegenwoordigers van D66, die geen moslim meer zijn maar dat niet publiekelijk kenbaar maken, omdat dit hun met bloed en strijd verworven vrijheden zou kunnen aantasten. Er zal misschien ook wel een verdwaald bourgeoisiemeisje tussenzitten, die een manosfeer-vriendje heeft, maar in tegenstelling tot de meiden die de pech hadden om in een islamitisch gezin geboren te worden, kiest zij haar onvrijheid zelf uit. Kennelijk willen Progressief Nederland en D66 deze onvrijheid faciliteren. Er zijn inclusiërs – een betere term dan « mensen met een migratieachtergrond » – die hun vrouwen en dochters verbieden om het huis te verlaten zonder dat hun Snapchat-locatie aanstaat, wellicht kunnen deze politieke partijen dan ook voorstellen om gps-enkelbanden te subsidiëren?

Pragmatisme is geen excuus voor ideologische lafheid

Amsterdam-Noord is sowieso een bijzonder stadsdeel. In de vorige termijn voor de gemeenteraad had de Partij van de Arbeid daar een stadsdeelcommissielid, dat liever had dat haar eigen zoon dood ging dan dat hij ongelovig zou worden. Wat zo iemand bij een beweerdelijk progressieve partij doet is in bepaald opzicht een kosmisch vraagstuk, dat niet onderdoet aan de vraag of God bestaat, maar het is vooral een signaal van hoe bestuurlijk pragmatisme tot een ideologisch faillissement leidt.

Vanuit een pragmatisch oogpunt zouden we kunnen stellen dat indien er een beperking geldt (onvrijheid), dat we dan (tijdelijk) naar praktische oplossingen zoeken. Immers: als vrouwen van hun vader of echtgenoot niet naar gemengde zwembaden mogen, of sociale uitsluiting riskeren als ze dat doen, dan zorgen we er met gendersegregatie in het zwembad in ieder geval voor dat deze vrouwen de deugden van het zwemmen ook kunnen ervaren, zoals een betere gezondheid en zwemvaardigheden. Vooral dat laatste is in Amsterdam – een stad vol met grachten – geen overbodige luxe.

Dit is natuurlijk maar één helft van de medaille. Zolang er geen religieuze of exotisch-culturele component bestaat, dan schromen de polderfeministen niet om te spreken over « intieme terreur » en « dwingende controle », om vervolgens harde maatregelen voor te stellen om « mannen » te heropvoeden. Ben je ongevraagd door je ouders tot moslim gemaakt, en nadien nog eens ongevraagd door progressieve politici in een gemeenschap ondergebracht, en ervaar je onvrijheid? Ewa jammer dan, maar we zullen in ieder geval de wensen van de patriarchen die deze onvrijheid veroorzaken faciliteren, zodat je gehoorzaam kan voegen naar het patriarchale systeem. Deze discrepantie heeft een naam: institutioneel racisme. Alsof niet in vrijheid naar een gemengd zwembad kunnen gaan geen dwingende controle is.

Voor de meeste bourgeoisiemeisjes zal gelden dat zij enkel verbijsterde blikken ontvangen wanneer zij naar hun vader toelopen en zeggen: « Ik geloof wat ik wil. Ik ga waar ik wil. Ik draag wat ik wil. En ik neuk wie ik wil. » Leuk voor je, maar is je huiswerk al af? De vraag is of er voor vrouwen, die zich kennelijk niet vrij genoeg voelen om zich in een gemengd zwembad te begeven, er hetzelfde resultaat zal zijn. Dat er jaarlijks bijna duizend (voornamelijk) meisjes en vrouwen slachtoffer worden van langdurige en systematische verkrachting (gedwongen huwelijken) en nog eens bijna duizend van gedwongen emigratie, in veel gevallen als disciplinaire maatregel omdat ze te vrij zouden leven, zoals het Landelijk Knooppunt Huwelijksdwang en Achterlating stelt, maakt dat niet aannemelijk. Voor sommige is er zelfs nog een ernstiger consequentie: de dood.

Dat niemand vraagt waarom die vrouwen zich dan niet vrij voelen om gemengd te zwemmen, grenst aan kwaadaardige, welbewuste onwetendheid. Ik zal u het antwoord geven. Alleen hoeren zwemmen gemengd. Als daar toevallig ook zwarte mannen aanwezig zijn: negerhoeren (zoekt u maar even op wat azzie betekent). Vrouwen die naar gemengde zwembaden gaan zijn kechs en tabarrujāt, hun vaders en broers zijn dayouths (een eerloze persoon die geen dwingende controle over diens vrouwelijke familieleden uitoefent) en verdienen in algemene zin niet de waardigheid die een kuise, gehoorzame, gesluierde tot moslima gemaakte verdient. Er vloog ook eens een drone boven een Amsterdams festival om te controleren of de meiden zich wel halal genoeg gedroegen. De vraag wordt niet gesteld omdat men het antwoord niet wil horen.

Het is niet dat D66 geen hints hiertoe heeft gehad. Zo organiseerde het eens in Amsterdam een bijeenkomst in Equals met Elise Moeskops (D66) en Yasmine Bentoumya (destijds GroenLinks) over gendergelijkheid. Hierin kwam ter sprake dat meisjes met een islamitische achtergrond significant vaker uitvallen bij sportverenigingen. De reden? Dat was « opgroeien met verschillende culturele omgangs- en verwachtingspatronen » zo blijkt uit onderzoek van het Kenniscentrum Sport & Bewegen, hetgeen een cultureel-sensitief codewoord is voor « dwingende controle », een meesterwerk van progressief obscurantisme. Tot concrete maatregelen om deze patriarchale dwang te verpletteren kwam het niet.

Het is een volstrekt bizarre werkelijkheid dat wanneer een vrouw met een melaninebeperking haar teen stoot, er dan vergaande politieke interventies moeten zijn maar wanneer men letterlijk zelf vaststelt dat er vrouwen bestaan die niet eens vrij zijn om naar een gemengd zwembad te gaan, er het patriarchaat dan simpelweg maar wordt gefaciliteerd. Dit duldt geen andere conclusie dan het nogmaals als institutioneel racisme aan te wijzen. Kennelijk bestrijden Progressief Nederland en D66 het patriarchaat als het over witte vrouwen gaat, en beheren ze het voor andere vrouwen.

Als het patriarchaat dat bourgeoisiemeisjes met een melaninebeperking knecht verpletterd moet worden, dan moet het patriarchaat dat tot moslim gemaakten knecht dat ook worden. Vrijheid is niet alleen voor witte mensen. Vrijheid is voor iedereen. Cultuur of religie zijn geen magische brandmuur waar vrijheid niet doorheen kan.

Geen vrijheid voor de vijanden van vrijheid.

Bonus: Iraanse vrouwen plegen corruptie op aarde en eisen de nacht op

Op « corruptie op aarde » staat in Iran de doodstraf. Meer weten daarover? Onze geliefde burgemeester Femke Halsema plaatste het Koranvers waarop het Iraanse regime deze wetten baseert vrolijk op haar LinkedIn-profiel.

Haya van Someren, de eerste vrouwelijke Kamerlid dat moeder werd tijdens haar termijn, laat trots haar pasgeboren kind zien (1965).

Een groeiend aantal politici beklaagt zich over de vermeende discriminatie die (vrouwelijke) volksvertegenwoordigers zou treffen wanneer zij er voor kiezen om een zwanger te blijven en een kind ter wereld te brengen. Zo vroegen Romana Lenarduzzi, Janette Prins en Fauzia Mahomedradja – verbonden aan de vrouwennetwerken van respectievelijk (voormalig) PvdA, ChristenUnie en VVD – zich begin dit jaar in De Volkskrant af of we “nog in de jaren vijftig” leven.

Hoewel het een terecht discussiepunt is hoe een volksvertegenwoordiger bij ziekte of andere omstandigheden, die het uitoefenen van diens mandaat beperken, de taken (tijdelijk) aan een ander kan delegeren, getuigt de framing dat vertegenwoordigers bij zwangerschap “ontslag” zouden moeten nemen van een fundamenteel onjuist begrip van wat een volksvertegenwoordiger is. Lenarduzzi et al. gaan zelfs zo ver de leugen de wereld in te helpen dat Artikel 57a van de Grondwet “expliciet” stelt dat een zwangere volksvertegenwoordiger niet mee mag doen, hetgeen in het geheel strijdig is met de werkelijkheid1. Ze stellen nota bene dat “[v]oor alle werknemers in Nederland […] verlof wettelijk geregeld [is], behalve voor onze volksvertegenwoordigers”, terwijl Artikel 57a juist aan de Grondwet is toegevoegd om dat “zwangerschapsverlof” wettelijk te kunnen regelen.

Het vergelijken van deze praktische uitdagingen met werknemers of deze zelfs kwalificeren als institutionele discriminatie verhult het werkelijke probleem dat ten grondslag ligt aan de omgang met vrouwen die er voor kiezen om zwanger te blijven en een kind ter wereld te brengen. In dit essay leest u waarom.

Een volksvertegenwoordiger is geen werknemer en kan niet ontslagen worden

Woorden hebben een betekenis en de betekenissen van “werknemer” en “volksvertegenwoordiger” zijn fundamenteel verschillend. Een werknemer heeft een arbeidsverhouding met een werkgever. Aan die arbeidsverhouding ligt een contract ten grondslag waarin de partijen overeenkomen tot de levering van arbeid (de “prestatie”) in ruil voor een bepaald salaris. Er bestaat een gezagsverhouding tussen de werkgever en de werknemer. Deze arbeidsverhouding wordt gereguleerd door wet- en regelgeving en belast zowel de werkgever als de werknemer met bepaalde rechten en plichten.

Een volksvertegenwoordiger voldoet aan geen van deze criteria. Een volksvertegenwoordiger heeft een mandaat om (voor de verkozen termijn) deel te nemen aan een vertegenwoordigend orgaan (zoals het parlement) en deze deelname is “zonder last”. Dit betekent dat er – in tegenstelling tot een werknemer – helemaal niemand is om een volksvertegenwoordiger te “ontslaan” of “verlof” te verlenen. Een volksvertegenwoordiger is vrij om zonder consequenties niet deel te nemen aan stemmingen of überhaupt te komen opdagen. Zo was PVV-parlementariër Vincent van den Born vrijwel nooit aanwezig in de Tweede Kamer. De enige consequentie die mogelijk volgt is dat een volksvertegenwoordiger bij de volgende verkiezingen niet op de kandidatenlijst komt (waarover later meer). Een volksvertegenwoordiger verricht dus geen arbeid (als in prestatie tegen een vergoeding) maar heeft een mandaat, dat het naar eigen inzicht kan invullen.

Een volksvertegenwoordiger die ervoor kiest om zwanger te blijven en een kind ter wereld te brengen is er dus ook zelf verantwoordelijk voor om er rekening mee te houden dat het in aanloop naar, tijdens en na de bevalling vanwege fysieke omstandigheden diens mandaat verminderd kan uitoefenen. Dit weet een werknemer overigens ook en het is de normaalste zaak van de wereld dat die werknemer in samenspraak met diens werkgever de taken tijdelijk aan een ander delegeert. Het gesprek over de wettelijke mogelijkheden voor volksvertegenwoordigers om hun mandaat te delegeren is zeer terecht, maar dat geldt niet alleen voor zwangere of pas bevallen volksvertegenwoordigers. Dit geldt voor alle volksvertegenwoordigers die om wat voor reden dan ook niet aanwezig kunnen zijn bij een beëdiging of stemming.

Daarbij is wel een kleine nuance vereist. Begin 2025 beklaagde Statenlid Marleen Maat (GroenLinks-PvdA) zich dat – vanwege haar zwangerschap – de Commissaris van de Koning haar tijdelijk had “ontslagen” als lid van de Provinciale Staten. Nu is het volstrekt ongeloofwaardig dat mevrouw Maat er zelf niet voor zou hebben gekozen om haar mandaat tijdelijk op te geven in verband met de bevalling en de nasleep daarvan, maar zo’n beslissing mag natuurlijk niet eenzijdig door de Commissaris worden aangezegd. Een volksvertegenwoordiger moet ook vrij zijn om zichzelf in aanloop naar en na een bevalling niet te laten vervangen.

Wat in ieder geval vast staat is dat een volksvertegenwoordiger geen zwangerschapsverlof nodig heeft, omdat het aan niemand iets verplicht is. Als je een mandaat zonder last hebt, hoef je geen “verlof” (toestemming om afwezig te zijn) te vragen of te krijgen. Je kunt simpelweg, autonoom, besluiten niet aanwezig te zijn in het vertegenwoordigende orgaan waar je een mandaat hebt. Wie vervolgens “verlof” eist, behandelt het volksvertegenwoordigerschap alsof het een simpele kantoorbaan is is, en miskent daarmee de absolute zwaarte en de aard van het democratische mandaat. Vandaar: ze begrijpen ons democratisch bestel niet. De mogelijkheden verruimen om dit mandaat (tijdelijk) te delegeren blijft uiteraard een terecht discussiepunt.

Toevallig een vrouwelijk lichaam hebben maakt zwangerschap geen onontkoombaar lot

Een ander problematisch frame is dat het gebrek aan mogelijkheden voor volksvertegenwoordigers om bij zwangerschap hun mandaat (tijdelijk) te delegeren is dat het discriminatie van vrouwen zou betreffen. Kennelijk staat zelfs voor feministen het toevallig hebben van een vrouwelijk lichaam gelijk aan moeder worden. In een land waar abortus legaal is, is moeder worden een welbewuste keuze. Zelfs als het dat niet was, is het ter adoptie afstaan van een baby een mogelijkheid.

Dat moeders (zwangeren) om wat voor reden deze keuze niet willen maken, doet niets af aan de vrijheid waarin die keuze gemaakt kan worden. Voor zover er sprake zou zijn van uitsluiting, baseert dit zich dus op de welbewuste keuze om een kind ter wereld te brengen, niet op het toevallig hebben van een vrouwelijk lichaam, want een vrouwelijk lichaam hebben maakt het ter wereld brengen van een kind geen onontkoombaar lot.

Voor een werknemer geldt zelfs dat – strikt genomen – een zwangerschap het willens en wetens zichzelf ongeschikt maken tot het leveren van de bedongen arbeid is. In andere gevallen zou dat een reden voor ontslag zijn, maar om evidente redenen geldt er voor zwangerschap een uitzondering (de samenleving heeft baat bij broedmachines volgens technocraat-liberalen en het heilige recht om een gezin te stichten volgens confessionelen). Met betere argumenten bestaat er ook zoiets als antidiscriminatiewetgeving en betaald zwangerschapsverlof, omdat de praktijk leert dat vrouwen anders uitgesloten van deelname aan het economisch verkeer worden, hetgeen hun economische zelfstandigheid en daarmee hun vrijheid aantast.

Dit alles is niet van toepassing bij volksvertegenwoordigers omdat – zoals ook in de vorige sectie gesteld - zij zich aan niemand hoeven te verantwoorden. Anders dan het eenzijdig tijdelijk opschorten van het mandaat (zoals de Commisaris van de Koning deed bij mevrouw Maat), kan niemand aan een volksvertegenwoordiger eenzijdig consequenties opleggen vanwege een zwangerschap. Betere mogelijkheden om het mandaat te delegeren is een belangrijk streven, maar ook zonder dat die mogelijkheden bestaan en simpelweg niet verschijnen in het vertegenwoordigende orgaan, heeft dat geen enkele consequentie voor het mandaat van de volksvertegenwoordiger.

Een werknemer heeft arbeidsrechtelijke bescherming nodig omdat het gebrek daaraan aantoonbaar leidt tot uitsluiting. Een volksvertegenwoordiger kan niet uitgesloten geworden, want diens mandaat is onaantastbaar. Dit mandaat is dusdanig onaantastbaar dat een volksvertegenwoordiger zich kan afsplitsen van diens fractie en simpelweg weigeren de zetel op te geven.

Kennelijk voelen volksvertegenwoordigers die er voor kiezen om zwanger te blijven en een kind ter wereld te brengen zich, ondanks hun grondwettelijke bescherming, toch niet vrij of veilig om dat te doen. De dwingende conclusie is dat als er absolute bescherming bestaat (het onaantastbare mandaat), die haar grondslag vindt in de wet, en deze volksvertegenwoordigers toch nadelige consequenties ondervinden bij een zwangerschap, deze consequenties in ieder geval niet uit de wet komen. Het Kennispunt Lokale Politieke Partijen is er glashelder over:

Wanneer je als raads- of Statenlid zwanger of langdurig ziek bent, kún je tijdelijk ontslag aanvragen, maar het hoeft niet. Het is een recht, geen plicht. Je kunt hier als fractie wel over praten of afspraken over maken, maar alleen het raads- of Statenlid zelf kan het ontslag aanvragen.

De meeste volksvertegenwoordigers hebben in de praktijk helemaal geen zelfstandig mandaat

Het werkelijke probleem ligt niet in de praktische uitdagingen die ontstaan wanneer een volksvertegenwoordiger vanwege zwangerschap uitvalt. Zelfs bij een eenzijdige opschorting van het mandaat en tijdelijke vervanging, zoals in het geval van mevrouw Maat, wordt de schadeloosstelling (het “salaris”) onverminderd doorbetaald. De volksvertegenwoordiger verliest diens mandaat niet en behoudt tijdens het tijdelijk “ontslag” de vergoedingen. Het werkelijke probleem ligt niet in de wet, maar bij de politieke partijen zelf.

De verklaring van Queenie Rajkowski (VVD) die ze in 2023 aan RTV Utrecht gaf is hierin veelzeggend2. Rajkowski stelt dat indien zij haar mandaat niet kan uitoefenen en niet vervangen kan worden de VVD het dan met een zetel minder zou moeten doen. Kennelijk zijn volksvertegenwoordigers in de praktijk toch niet zonder last, althans mevrouw Rajkowski, want er verschijnt nu plotseling een nieuwe entiteit waar de volksvertegenwoordiger zich blijkbaar toe moet verhouden: diens politieke partij. Tussen neus en lippen door maakt Rajkowski hier kenbaar dat ze zich niet alleen aan haar kiezers moet verantwoorden, maar ook aan haar partij. Voor andere volksvertegenwoordigers zal dit waarschijnlijk niet anders zijn.

Staatsrechtelijk gezien is het mandaat van een volksvertegenwoordiger van die volksvertegenwoordiger zelf. In de praktijk werkt het natuurlijk niet zo. Er zijn maar weinig vertegenwoordigers die zelfstandig genoeg stemmen halen om een mandaat (zetel) te verkrijgen, zoals Marieke Vellinga-Beemsterboer (D66) in 2025 deed. Andere volksvertegenwoordigers stonden gewoon als kandidaat op een kieslijst, die door hun politieke partij bij de Kiesraad werd ingediend, en de overtollige stemmen op de lijsttrekker worden vervolgens op volgorde over de kandidaten verdeeld. Hoe kregen ze een plek op die lijst? In de meeste gevallen per decreet van een partijcommissie, dat nadien nog oppervlakkig werd bijgestuurd door de leden van de partij. Soms gebeurt het op decreet van de partijleider zelf. Binnen D66 gaat het gerucht dat Rob Jetten er persoonlijk voor zou hebben gekozen om Nathalie van Berkel op nummer twee van de kandidatenlijst te zetten.

Het werkelijk probleem zit niet in de onpraktische regelingen omtrent zwangerschap. Het zit in de wijze waarop volksvertegenwoordigers hun mandaat verkrijgen. In 1966 schreef Hans van Mierlo, samen met de andere stichters van D66, al in het Appèl aan iedere Nederlander die ongerust is over de ernstige devaluatie van onze democratie:

In het stemhokje maakt u het bovenste vakje rood van de partij die u zint. Dat is het vakje van de lijstaanvoerder [….] De parlementariër heeft slechts een band met zijn partij want die heeft hem op een verkiesbare plaats gesteld.

In werkelijkheid is een volksvertegenwoordiger dus wel degelijk onderworpen aan een (informele) gezagsverhouding, namelijk met de politieke partij die hem of haar op een kieslijst plaatste. Zelfs een vertegenwoordiger die feitelijk wel een zelfstandig mandaat heeft, zoals mevrouw Vellinga-Beemsterboer, maakte gebruik van de faciliteiten die D66 haar heeft geboden. Een zwangerschap – en het eventuele uitval van de volksvertegenwoordiger daardoor – vindt plaats in deze gezagsverhouding. En dat is ook de enige plek waar er dwingende (negatieve) consequenties als gevolg daarvan kunnen plaatsvinden.

Partijcultuur moet zwangerschap simpelweg accepteren en incalculeren

Dat er voor volksvertegenwoordigers praktische uitdagingen bestaan in het zich laten vervangen bij zwangerschap (of langdurige ziekte) is een zijdelings vraagstuk. Theoretisch genomen kan een volksvertegenwoordiger die (vanwege lichamelijke omstandigheden) niet kan deelnemen aan een vertegenwoordigend orgaan, kiezers ook niet noodzakelijk overtuigen om bij de volgende termijn opnieuw op hem of haar te stemmen. Wie er niet is, wordt simpelweg vergeten door de kiezer.

Nu vastgesteld is dat in de meeste gevallen de volksvertegenwoordiger diens mandaat helemaal niet (direct) van de kiezer heeft gekregen, ligt het probleem definitief in de partijcultuur, die kennelijk niet inclusief genoeg is om te accepteren dat vertegenwoordigers tijdelijk minder beschikbaar kunnen zijn vanwege lichamelijke omstandigheden. Kennelijk bestaat er binnen politieke partijen waarin nader te identificeren derden een bepaalde “prestatieverplichting” opleggen aan hun volksvertegenwoordigers en volgen er consquenties bij het verzuim aan deze verplichting te voldoen. Tot zover “zonder last”.

Zwangerschap is (voor veel mensen) een fundamenteel aspect van het menselijk bestaan. Het niet incalculeren van deze omstandigheid is in beginsel strijdig met de biologische capaciteiten van het lichaam dat sommige individuen (vrouwen) hebben gekregen van de zygote waaruit zij voortkwamen. Dat een fractie minder werk gedaan krijgt indien een volksvertegenwoordiger vanwege deze lichamelijke omstandigheid minder aanwezig is, moet zij simpelweg maar incalculeren in haar bedrijfsvoering.

Baas in eigen buik werkt beide kanten op. Net zoals de fractie van een politieke partij zich erbij neer dient te leggen wanneer een vrouw de zwangerschap afbreekt, dient de fractie van een politieke partij zich er ook bij neer te leggen wanneer een vrouw de zwangerschap voortzet. Het mandaat van een volksvertegenwoordiger is zonder last, grondwettelijk beschermd, en het simpelweg niet aanwezig zijn in een vertegenwoordigend orgaan is een recht dat voortvloeit uit dit soevereine mandaat. Van rechtswege verliest een volksvertegenwoordiger dit mandaat in ieder geval niet vanwege een zwangerschap.

Een werknemer kent rechtsbescherming tegen ontslag bij (geanticipeerde) zwangerschap. Welke bescherming heeft een volksvertegenwoordiger zonder eigen mandaat tegen deze vorm van discriminatie? Geen. Dat de regelingen omtrent zwangerschap (en langdurige ziekte) soepeler mogen is een praktisch vraagstuk dat in het geheel niets met discriminatie te maken heeft. Het systemische probleem zit in het gekonkel van politieke partijen met het mandaat van de kandidaten op de kieslijsten. Daarom schreven Hans van Mierlo et al. in 1966 het Appèl aan iedere Nederlander die ongerust is over de ernstige devaluatie van onze democratie.

Eén van de meest explosieve gesprekken is dat over Israël en Palestina. In de WhatsApp-groepen van de thema-afdeling Internationale Samenwerking van D66 legt het afdelingsbestuur bijvoorbeeld disciplinaire maatregelen op (onder meer het uitsluiten van een studiereis) aan leden die een neutraal standpunt ten aanzien van Israël innemen of (in een privégesprek met de voorzitter) hun vermoedens van antisemitische motieven uitspreken.

Maar vandaag gaan we het over iets anders hebben (D66 verdient ook wel een dag rust), namelijk de cherem van Jaap Hamburger, voorzitter van de Israël-kritische organisatie Een Ander Joods Geluid (EAJG), die zionisten via X uit het Jodendom excommuniceert:

Natuurlijk trekt zo’n uitspraak de aandacht van iemand die binnen D66 een ledeninitiatief start dat hij de Seculiere Garde noemt. Daarom besloot ik om eens een kijkje te nemen op de website van EAJG. In elk gesprek over Israël en Palestina moet er immers vastgesteld worden wat de grenzen van Israël zijn. Daar kon ik op de website niet heel ondubbelzinnig iets over vinden maar een interview met de heer Hamburger op NieuwWij suggereert wel dat EAJG de Groene Lijn van 1967 als grenzen van het land ziet. Laten we dat als uitgangspunt aannemen. Hieruit volgt in ieder geval dwingend dat de heer Hamburger iedereen die het bestaansrecht van Israël onderschrijft – het zionisme kent vele smaken maar de kern blijft een Joodse staat – uit het jodendom excommuniceert, althans als verrader daarvan aanmerkt.

Gelegenheidsargumenten

Na de guillotine van de Franse Revolutie, de Schoolstrijd, en nadien de ontzuiling, hebben confessionelen geleerd dat een beroep op geloof steeds minder een geldig argument in het politiek discours wordt. Daarom verpakken ze hun religieuze dogma’s in seculier-ogende gelegenheidargument. Een exemplarisch voorbeeld daarvan was het verzet van de ChristenUnie tegen de (onder meer door D66 voorgestelde) nieuwe wet op het draagmoederschap. Mirjam Bikker stelde zich op het standpunt dat bij “interlandelijke adoptie is gebleken dat het belang van het kind en de onzichtbare biologische moeder heel snel uit beeld raakt”.

Op zich een empatisch ogend argument, ware het niet dat er geen enkel wetenschappelijk bewijs is dat onderbouwt dat kinderen schade oplopen als ze niet door hun biologische ouders worden opgevoed. Het adoptietrauma komt waarschijnlijk vooral voort uit een samenleving die voortdurend aan adoptiekinderen vertelt hoe erg ze dat wel niet moeten vinden. Kinderen die niet weten dat ze zijn geadopteerd lopen in het geheel geen trauma op vanwege het feit dat hun biologische ouders hen niet opvoeden. Enkel de onthulling daarvan kan traumatiserend zijn. Mevrouw Bikker hanteert dus een evident gelegenheidsargument dat een doelredenering moet verhullen: het gezin is een door God verordonneerde hoeksteen van de samenleving en dat bestaat uit man en vrouw.

Wat heeft dit met de heer Hamburger te maken? Kennelijk is het een fundamentele overtuiging van de heer Hamburger dat zionisten geen echte joden zijn, althans verraders, en drijft dit zijn kritiek op de staat Israël. In 2024 sprak de heer Hamburger in een brandbrief aan de toenmalige minister-president Rutte zich fel uit tegen de “totale onveiligheid en existentiële ontwrichting van de Palestijnen”. Op dat moment waren er ongeveer 7000 Palestijnen gedood. Ter vergelijking: alleen al bij het bombardement op Dresden in 1945 kwamen 25.000 mensen om het leven en in totaal stierven er naar schatting een half miljoen Duitsers ten gevolge van Geallieerde bombardementen. A fortiori volgt dwingend dat als 7000 doden geldt als “existentiële ontwrichting” (die gestopt moet worden), dat 25.000 doden des te meer als “existentiële ontwrichting” kwalificeert.

Blijkbaar is de heer Hamburger simpelweg vanuit zijn religieuze overtuigingen tegen de staat Israël en dienen dooie Palestijnen als retorisch instrument om anderen te overtuigen dat Israël gestopt moet worden. In 2009 – twee jaar nadat Hamas strijdig met de Palestijnse grondwet de macht in de Gazastrook overnam – pleitte de heer Hamburger ervoor om te praten met Hamas. Dat Hamas het niet zo ophad met de vrijheden die voor de heer Hamburger vanzelfsprekend zijn was toen al duidelijk. In ieder geval toont dit dat de heer Hamburger in het geheel niet geïnteresseerd is in het welzijn van de Palestijnen. Overigens heeft de Palestijnse Autoriteit op de westelijke Jordaanoever ook geen verkiezingen meer georganiseerd sinds Mahmoud Abbas daar aan de macht is.

Kritiek op Israël is een liberale onvermijdelijkheid

Dat een religieus argument tegen Israël verworpen moet worden vrijwaart het land natuurlijk niet van liberale kritiek. Het Israëlisch-Palestijnse conflict draait in feite om twee (drie) politieke actoren die met geweld een bepaald territorium wensen op te eisen. Voor liberalen is het fundamentele perspectief het individu en diens vrijheden. Israël beoogt aantoonbaar, althans voorlopig, een democratische politieke orde te zijn en aantoonbaar een vrijere samenleving die de rechten en vrijheden van dit individu beschermt. Daarom zou de sympathie van liberalen in beginsel naar Israël moeten neigen.

Vanzelfsprekend betekent dat niet dat Israël een vrijbrief heeft om te doen wat het wil. Een mens is in de eerste plaats een individu en daarna pas jood of Israëliër (graag stoppen met het schrijven van “Israëli”). De Israëlische staat dient zich te verhouden tot dat individu, en niet andersom. Het encanailleren met niet-seculiere, orthodoxe geloofsstromingen en de erosie van de rechtstaat moet bekritiseerd worden. Ook het individu dat toevallig Palestijns is of tot moslim gemaakt heeft recht op dezelfde bescherming, en als Israël onzorgvuldig handelt en daardoor vermijdbare burgerslachtoffers maakt dan verdient het straf.

Hieruit volgt ook dat het een liberaal imperatief is om Hamas te vernietigen, aangezien de organisatie – in tegenstelling tot Israël – een vrije samenleving en de liberale orde die deze moet beschermen nadrukkelijk afwijst. Wie de Palestijnse Autoriteit erkent, moet Hamas willen vernietigen, want Hamas usurpeert illegaal en volstrekt strijdig met de Palestijnse grondwet de macht in de Gazastrook. Overigens is die Palestijnse Autoriteit niet veel beter dan Hamas, want Abbas stelde recentelijk nog voor om het islamitisch recht onderdeel te maken van de Palestijnse grondwet.

De zachtaardige oom Jaap Hamburger

Na de Jodenjacht (Maccabi-rellen) in Amsterdam plaatste burgemeester Halsema op haar LinkedIn-profiel een brief, die zij van een leerling bij een werkbezoek aan de islamitische basisschool IBS Elif ontving. De schrijver stelt dat joden en moslims “neven” zijn en in ieder geval lijkt het erop dat de heer Hamburger zich als zachtaardige oom opstelt naar Hamas.

Wellicht is zijn eigen theocratische overtuiging de verklaring dat de heer Hamburger er geen bezwaar tegen ziet om met Hamas te praten, zoals hij in 2009 stelde nadat de organisatie gewelddadig de macht overnam in de Gazastrook. De vraag die open blijft is: als de heer Hamburger kennelijk geen bezwaren ziet tegen Hamas dat gewelddadig de Gazastrook overneemt, waarom zou Israël dan niet gewelddadig de westelijke Jordaanoever mogen overnemen? Iemand die overtuigd is dat politiek seculier moet zijn stelt in ieder geval niet voor om te gaan zitten keuvelen met een organisatie die een politieke orde gegrond in de islam beoogt. En diplomatie dan? Voor organisaties als Hamas, is diplomatie slechts de adempauze om de wapens te herladen.

De ironische kers op de taart van dit schrijven is het feit dat de heer Hamburger in de biografie van zijn X profiel koketteert met de Verlichting, althans de revolutionaire culminatie daarvan, de Franse Revolutie. Vrijheid onderschrijft de heer Hamburger in ieder geval niet, want anders erkende hij wel de vrijheid van andere joden om het geloof op een manier te interpreteren waar het zionisme wél in past. Gelijkheid blijkbaar ook niet, anders had stelde hij niet voor te praten met een organisatie die homoseksuele martelt en executeert (Hamas). En de broederschap strekt kennelijk niet tot het individu dat onder Hamas lijdt – of dit individu nu in de Gazastrook woont of in Tel Aviv.

In werkelijkheid hoeft er dus maar één cherem plaats te vinden. Dat is de excommunicatie van de heer Hamburger, uit het nobele huis van de Verlichting. Hij mag weer naar binnen wanneer hij afstand neemt van het standpunt dat zionisten geen echte joden zijn, althans verraders van het Jodendom. Dergelijke standpunten horen niet thuis in het politiek discours van een liberale orde.

Dit is een onder artikel 10 van het EVRM beschermde uiting.

Vlak voor dat ik bij De Volkskrant mijn eerste column schreef als vaste opiniemaker, publiceerde ik op 11 februari 2026 in het Vlaamse dagblad De Morgen een stuk over de aanvaring tussen Soundos el Ahmadi en Bart Schols bij het praatprogramma De afspraak. De titel was “Wie heeft Soundos El Ahmadi een mandaat namens vrouwen gegeven?”, dus de inhoud laat zich raden, maar wie daarvan de verdere details wil lezen kan het stuk via Google opzoeken.

Ik ben ook een bevlogen D66-lid. Niet zozeer vanwege wat D66 op dit moment is, maar vanwege de vrijzinnige idealen van Hans van Mierlo en Els Borst (die voor deze idealen ter dood werd gebracht door een beul van God). Minder enthousiast ben ik over Pechtold-genealogie die thans het establishment van dit nobele huis van de Verlichting bevolkt. Wat trof ik aan in deze tempel van de Rede? Geldwisselaars.

Enfin, de Pechtold-genealogie is om begrijpelijke redenen ook niet enthousiast over mij. Zo verenigde ik zeven leden in de Seculiere Garde. Deze leden hebben met elkaar gemeen “een gevoel van hachelijkheid aangaande sommige verschijnselen in onze vereniging.” Nadat onze partijleider Rob Jetten tijdens de afgelopen Ramadan een iftar bezocht – waarschijnlijk de enige openlijke homo die het privilege heeft om dat te doen – organiseerde de Seculiere Garde met twee man en een paardenkop ook een iftar. Maar dan tijdens de middag want wij houden niet van vasten.

Deze Ramadanlunch was voor het Landelijk Bestuur van D66 aanleiding om “ambtelijk advies” in te winnen, daar twee keer over te vergaderen, en vervolgens ons – onder een procedureel voorwendsel – te sommeren de activiteiten te staken, althans het uiten daarvan in een D66-context. Blijkbaar jaagt een compromisloze seculiere stroming het D66-establishment de stuipen op het lijf. Hoe heeft het Landelijk Bestuur dan kennis van genomen van deze Ramadanlunch? Kennelijk via X, en daar vroeg ik vervolgens op door:

[Ik verzoek het Landelijk Bestuur van D66 om] toe te lichten van welke X-berichten het Landelijk Bestuur kennis heeft genomen, hoe het Landelijk Bestuur vast heeft gesteld dat deze van mijn hand zijn, en waar het Landelijk Bestuur toestemming heeft verkregen om openbare informatie over mij, althans een persoon waarvan het Landelijk Bestuur meent dat ik dat ben, te raadplegen. Indien zij deze toestemming niet heeft, wordt het Landelijk Bestuur verzocht toe te lichten waar haar gerechtvaardigd belang uit voortvloeit. Deze specifieke vraag geldt als inzageverzoek onder de AVG.

Het antwoord? Geen. Daarom heb ik het Landelijk Bestuur op 3 augustus 2026 in gebreke gesteld wat betreft dit inzageverzoek. Overigens blijkt uit een verwerkingsoverzicht (dat ik via een ander inzageverzoek kreeg, hetzij onvolledig) dat het Landelijk Bestuur kennis nam van deze Ramadanlunch via een mededeling in een voorzittersoverleg van de thema-afdelingen van D66. Natuurlijk besloot ik dat te gaan onderzoeken – één thema-afdeling geeft in ieder geval aan zich niet te herinneren dat een dergelijke mededeling is gedaan.

De lange arm van de Lange Houtstraat

Maargoed, we hadden het over de lange arm van D66. Zoals altijd plaatste ik op 11 februari 2026 ook mijn opiniestuk in de WhatsApp-groepen van D66, althans de groepen waaruit ik nog niet verwijderd was. De grootste en meest actieve WhatsApp-groep binnen D66 heet “Het Vrije Debat D66”, alleen daar was ik in januari van dit jaar al uit verwijderd. Waarom? Onder meer omdat ik mij op het standpunt stelde dat “Abraham Kuyper de kleine satan en Johannes Calvijn de grote satan” is. Een andere WhatsApp-groep is door twee D66-bestuurders volledig stilgelegd nadat iemand de leden een fijn suikerfeest wenste, anderen zich afvroegen of dat voor elke feestdag ging gebeuren, en ik de voorzet afmaakte door te stellen dat het suikerfeest een geweldige dag is voor de kinderen die geslagen worden als ze niet willen vasten.

De bestuurlijke kramp was op 11 februari niet anders. Het plaats delict was wederom een D66-appgroep. Ik deel het stuk om 12:37 in een D66-appgroep. Om 14:42 belt De Morgen. Of ik er akkoord mee was om “lid van D66” uit de auteursomschrijving te verwijderen. Vanzelfsprekend niet. De redactie ging daarop in beraad. Een lokale bestuurder (die thans wethouder is) merkt op dat het “zeker in verkiezingstijd” onhandig is om het lidmaatschap bij publieke uitingen te vermelden. Dat ik dat niet zou snappen was “veelzeggend”. Om 15:39 belt De Morgen weer. De verwijzing wordt progressief-liberaal. De bestuurder zegt later op de dag dat niemand zit te wachten op de mening van een “willekeurig” D66-lid en dat D66-ers hun mening vormen in “zaaltjes”. Ja, echt, zaaltjes. Hans van Mierlo draait zich in zijn graf om. Triomfantelijk deelt de bestuurder een screenshot van de gewijzigde tekst.

Per e-mail erkent het Landelijk Bestuur van D66 dat het “per geval” ingrijpt, afhankelijk van de “context, timing en formulering”. Dat is opmerkelijk veel tekst, want het kan namelijk met één woord geduid worden: willekeur. Mijn lidmaatschap van D66 is een objectief feit. Dat het bestuur om wat voor reden dan ook liever niet heeft dat dit aan bepaalde publieke uitingen is verbonden, geeft haar niet het mandaat om het gewicht van D66 te gebruiken om een buitenlandse krant onder druk te zetten om dit objectieve feit te verhullen.

Vanzelfsprekend liet uw favoriete ketter het daar niet bij zitten en schreef hij de Rijksvoorlichtingsdienst aan.

Na enig heen en weer mailen – de Rijksvoorlichting is een aal die even glibberig is als de reactie van de gemiddelde politicus uit de Pechtold-genealogie – krijg ik dan toch een inhoudelijk standpunt over deze praktijk:

Er rest te zeggen dat dit een opmerkelijk antwoord is voor een regering die Victor Orban, de voormalig minister-president van Hongarije, bekritiseerde over de inperking van de persvrijheid. De Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) laat gelukkig wel weten – over het abstracte, principiële vraagstuk – dat “[i]nhoudelijke bemoeienis door de overheid of een politieke vertegenwoordiger van het kabinet met perspublicaties […] in zijn algemeenheid een slechte zaak [is]” en “[hoewel] de zaak te abstract weergegeven [wordt] om er een goed oordeel over te kunnen vellen, lijkt het ... niet de rol van een ander dan de schrijver van het stuk om daarin wijzigingen te (laten) aanbrengen”.

Waar een mens zich druk om maakt

Nu zult u zich afvragen: waarom maakt de altijd cynische heer Ruhulessin zich zo druk om een triviale wijziging, die niet eens de strekking van het stuk raakt? Daar zijn legio redenen voor, maar de belangrijkste is dat een biografie bij een opiniestuk niet zomaar tot stand komt. Als daar “lid van D66” in staat dan heeft dat een reden, namelijk het bij D66-leden onder de aandacht willen brengen van het opiniestuk. Door daar interventies in te plegen, tast het Landelijk Bestuur de democratische consensusvorming binnen de vereniging aan – en zij heeft daar een geschiedenis in, waarover ik u misschien nog wel meer ga vertellen. Dit is in ieder geval niet de werkwijze van een democratische partij: het is de modus operandi van de Stasi.

Bovendien schaden zulke interventies ook mijn professionele hoedanigheid als columnist en opiniemaker. Ik kan nu in niet meer naar De Morgen een opiniestuk opsturen, zonder dat een redacteur zich daar afvraagt of dat tot een interventie van D66 gaat leiden. Het Landelijk Bestuur is dan ook nadrukkelijk en ondubbelzinnig kenbaar gemaakt dat ik hierdoor (immateriële) schade door heb geleden, maar dat is natuurlijk juridisch gewauwel dat in het geheel niet interessant is voor Substack. Zij weigert tot op de dag van vandaag toezeggingen te doen over toekomstig gedrag.

Hoe nu verder? In ieder geval heeft het Landelijk Bestuur mij op 15 september 2026 (Prinsjesdag) te 16:00 ontboden op het Landelijk Bureau in Den Haag. Daar gaan we het hebben over “de wijze waarop leden binnen de vereniging met elkaar omgaan” en de “wederzijdse rechten en verplichtingen” bespreken. Voor de goede orde stelt het Landelijk Bestuur van D66 wel “voorop dat het lidmaatschap van de vereniging wederzijds een vrijwillige aangelegenheid is,” hetgeen voor mij in ieder geval klinkt als “als het je niet bevalt, dan rot je toch op naar je eigen land.”

Wat ze mij concreet gaan vertellen weet ik niet, want dat weigert het bestuur ondanks herhaaldelijk verzoek te vertellen. Ik weet in ieder geval wel dat ik op 15 september 2026 het Landelijk Bestuur van D66 onbevoegd zal verklaren en misschien zelfs wel op het aankomende jubileumcongres op 27 september 2026 diens aftreden eisen. Als ik ten minste nog moties kan indienen, want de laatste keer dat ik kritische moties indiende stond er een paar dagen later bij het inloggen op het ledenportaal plotseling “Gebruiker niet gevonden”.

Mailinglijst van de Seculiere Garde

Bonus: meer gewraakte uitingen van de Seculiere Garde

De doelstellingen:

Zoals elk jaar herdenkt volgende maand ons land. Dan is het twee jaar geleden dat Rayaan al-Najjar vanwege haar verlangen naar vrijheid door haar familie werd geëxecuteerd. Deze maand is het daarom tijd voor een plechtigheid. We pauzeren daarom de actualiteit even om Rayaan en haar strijd te eren.

De mensen die Rayaan gekend hebben omschrijven haar als extravert, temperamentvol en vrolijk. Al op jonge leeftijd kwam haar verlangen naar vrijheid in conflict met de repressieve aard van het gezin dat de loterij van de geboorte haar gaf. Vriendjes, voor veel jonge meiden in Nederland vanzelfsprekend, waren uit den boze. Die werden hard door haar vader en broers aangepakt, en daarna zijzelf. Daarom liep ze vaak weg van huis, om toch weer terug te keren. Waar moet een kind van een jaar of veertien anders heen gaan?

Nadat Rayaan in haar roze huispak naar buren vluchtte, zette dat een keten van gebeurtenissen in gang, die culmineerde in het plakband op haar mond, zodat Rayaan nooit meer de misdadige woorden van vrijheid zou uitspreken, om daarmee te eindigen in de Oostvaardersplassen en te verdrinken. Veel meer weten we niet van Rayaan. In ieder geval vertelt de huid van haar vader onder haar nagels, dat Rayaan tot haar laatste adem voor haar vrijheid heeft gevochten. Rayaan boog niet voor het duister.

Er zijn martelaren die standbeelden krijgen. Die sterven op het strand van Normandië, omringd door hun wapenbroeders, nobel en heroïsch. De dood van de martelaren van de vrije samenleving is niet nobel en heroïsch: het is eenzaam, smerig en verschrikkelijk. Toch is de heldhaftigheid van de jongens en meisjes die niet buigen voor het duister van onvrijheid gelijkend, zo niet groter, aan die van degenen die met de bajonet aan het geweer de bunker van de vijand bestormt. De kogel uit een vijandelijk machinegeweer is even dodelijk als het mes in de hand die uit dezelfde baarmoeder als jijzelf komt. En Rayaan had geen bajonet om zichzelf te verdedigen. Alleen maar een roze huispak.

Toen Rayaan definitief van huis wegliep, zocht ze naar manieren om ook haar zusjes uit de Gilead in de polder te bevrijden. Dit was een van de laatste daden die Rayaan in vrijheid koos te plegen. Het verdient om opgeschreven te worden, want er zijn vele jongens en meisjes zoals zij, die te jong zijn om te vechten, en zich in hun eigen bloed op de koude tegels van de badkamer af moeten vragen of hun verlangen naar vrijheid in de eerste plaats wel rechtmatig is. Dat verlangen ís rechtmatig. Alleen is er niet altijd iemand om ze dat te vertellen.

Columnisten vechten met woorden omdat zij het privilege hebben om niet met hun lichaam te hoeven vechten. Etta Palm, een van de eerste Nederlandse feministen, sprak in 1791 een aanklacht uit tegen de onrechtvaardigheid van ongelijkheid tussen mannen en vrouwen, en uitte daarmee hetzelfde verlangen naar vrijheid waarvoor Rayaan ter dood werd gebracht. De strijd voor vrijheid is één en ondeelbaar, universeel en tijdloos. Deze strijd overstijgt god, gemeenschap of geloof.

Waar kinderen in de frontlinies tussen barbarij en beschaving met hun lichamen tegen onvrijheid moeten vechten, rust er op de vrije samenleving een ethische verantwoordelijkheid om voortdurend en onvoorwaardelijk duidelijk te maken dat hun verlangen naar vrijheid rechtmatig is. Waar de vijanden van vrijheid kinderen vullen met twijfel en schuldgevoelens, is het de taak van de vrije samenleving om hen de rechtvaardige woorden van vrijheid te geven. Want voor sommigen is het verlangen naar vrijheid de vanzelfsprekende zuurstof van hun bestaan. Voor anderen is het een kruisweg van bloed, onzekerheid en eenzaamheid. Ook in het land van Etta Palm, Aletta Jacobs, en Joke Smit.

De woorden van deze column zijn daarom de marmeren stenen van het monument dat Rayaan nooit kreeg. Het is ook een boodschap aan degenen die nog gaan sterven. Een kennisgeving dat hoewel uw laatste momenten eenzaam en smerig zijn, verraden door een gemeenschap waar u nooit voor heeft mogen kiezen, er in geest toch een gemeenschap bestaat die u omarmt en liefheeft: de gemeenschap van vrije mensen. Uw strijd is nobel en uw offer verdient het hoogste eerbetoon.

De onbreekbare wil van zij die naar vrijheid verlangen, is het fundament van onze beschaving. Dat verdient eerbied en onvoorwaardelijke steun. Zodat we op een dag een samenleving mogen hebben waar stukjes huid onder de nagels van een jonge vrouw niet meer hoeven te vertellen dat licht nooit buigt voor het duister.

Gepubliceerd in de Volkskrant op 14 april 2026

Naar aanleiding van het pleidooi van mijn collega Gert Jan Segers in Trouw over de onderwijsvrijheid, de laffe liberale concessie van 1917, wilde ik deze maand eigenlijk betogen waarom we de Pacificatie moeten opblazen. Ik denk dat Hans van Mierlo, de oprichter van D66, dit in werkelijkheid bedoelde toen hij zei dat hij kwam om het politieke bestel op te blazen. Diezelfde Pacificatielogica zien we consistent terug in de omgang met confessionelen, zo ook met de Iraanse ayatollahs. Daarom gaan we het deze keer over het opblazen van de ayatollahs hebben.

In The ones who walk away from Omelas beschrijft Ursula Le Guin het idyllische Omelas, een vreugdevolle gemeenschap die geen ziekte, armoede of andere narigheid kent. Het voortbestaan van deze gemeenschap is afhankelijk van één mens: een kind opgesloten in een bezemkast, moederziel alleen, verwaarloosd in zijn eigen uitwerpselen. Waarom weet niemand: men weet alleen dat de gezellige gemeenschap ophoudt te bestaan als men het kind vrijlaat. De bewoners van Omelas die dit niet kunnen accepteren lopen weg, om nooit meer weder te keren.

Ondanks dat het islamitische regime in een paar dagen tijd meer mensen ter dood bracht dan de DDR in haar hele geschiedenis, kiezen progressieven er net als in 1917 voor om in de strijd tegen onvrijheid de handdoek in de ring te gooien. Afgezien van een bureaucratische non-maatregel, de sancties tegen de Iraanse Revolutionaire Garde, verschuilen progressieven zich achter het internationaal recht om net als de bewoners van Omelas niet meer naar het leed te hoeven omkijken.

De progressieve kinderboerderij is wat dat betreft net als Omelas: wij als idyllische, deugende gemeenschap zijn tegen Trump, tegen “imperialisme” en het internationaal recht is een handig instrument om dertigduizend Iraanse lijken in een bezemkast te verstoppen, zodat dit verhaal kan blijven bestaan. Soms bekruipt mij het gevoel dat als ik het lijk van Mahsa Amini zou opgraven en als vergaderstuk meenemen naar de Algemene Vergadering van D66, men dan nog steeds niet verder komt dan een nietszeggend standpunt over de zorgelijke situatie de-escaleren. Zou Rutger Bregman dan vinden dat de meeste ayatollahs deugen? Het verhaal dat wij Goed zijn en tegen Trump en tegen interventie heeft een prijs: de vrijheid van 90 miljoen Iraniërs.

We zouden toch van de Toeslagenaffaire geleerd moeten hebben dat er een discrepantie bestaat tussen de wereld van regels en procedures, en het brute menselijk leed dat in de feitelijke werkelijkheid bestaat. Als we dat niet al wisten, want het waren diezelfde regels en procedures die niet konden voorkomen dat er onder het toeziend oog van Dutchbat achtduizend moslims in Srebrenica werden afgeslacht. Neville Chamberlain zou zeggen dat we in ieder geval vrede hebben.

Blijkbaar kan het internationaal recht niet voorkomen dat vijftienjarige meisjes in Iraanse cellen verkracht worden omdat ze geen hoofddoek dragen. Rechten, en zeker mensenrechten, betekenen niets als je er geen aanspraak op kan maken. Het probleem is niet het al dan niet opvolgen van het internationaal recht: het probleem is het internationaal recht. In een democratisch land als Nederland, dat een trias politica heeft, beschermt het de burger. In een islamitische dictatuur, beschermt het de ayatollahs. Het internationaal recht beschermt blijkbaar alleen degenen voor wie mensenrechten al vanzelfsprekend zijn.

In mijn nobele progressieve huis van de Verlichting lijkt men soms te zijn vergeten dat onze eigen liberale orde wortelt in bloed en strijd. De ayatollah van het oude regime, Lodewijk XVI, werd niet uitgenodigd voor een dialoogsessie: hij kreeg de guillotine. Zo verdienen ook de ayatollahs de guillotine. Niet omdat ik voor de doodstraf ben, want dat ben ik niet, maar omdat sommige macht zo wreed en barbaars is dat het alleen bestreden kan worden door het te vernietigen.

Wie met onvrijheid onderhandelt, betaalt dat met vrijheid. Dat was in 1917 en 1938 zo en dat is in 2026 zo. De ayatollahs begrijpen de taal van vrijheid niet: zij begrijpen slechts de taal van kruisraketten. Omelas zal branden, niet omdat progressieven van vernietigen houden, maar omdat ze het leed van het kind niet kunnen verdragen.

Want naties hebben geen rechten. Staten hebben geen rechten. Alleen individuen hebben rechten. Alleen mensen. Niet hun vlaggen, niet hun regeringen, niet hun wetten, en zeker niet hun goden. Progressieven kiezen daarom niet voor pacificatie met onvrijheid en tirannie. Zij kiezen voor oorlog.

Gepubliceerd in de Volkskrant op 17 maart 2026

In 1967 schreef Joke Smit over het onbehagen van de vrouw. Dat onbehagen ging onder meer over maatschappelijke achterstelling, de positie van vrouwen in het huwelijk en op de arbeidsmarkt. In die tijd was het zelfs wettelijk toegestaan om binnen het huwelijk vrouwen te verkrachten. Je kon er simpelweg geen aangifte van doen: in de wet stond een uitzonderingsclausule.

Stel we zouden tegen Joke Smit zeggen dat ze niet met een gestrekt been het debat moest aangaan, om in plaats daarvan het vertrouwen van « de gemeenschap »’ te winnen? Ik hoop dat u dit absurd in de oren zal klinken. Als je ouders niet in Nederland geboren zijn, is dat echter precies wat je te horen krijgt. En er is helaas geen Joke Smit van kleur: die heeft een gebroken neus omdat ze de misdaad van het dragen van een zomerjurkje pleegde.

Nieuws van de Dag maakte op 6 februari een item naar aanleiding van Zero Tolerance Day, de internationale dag tegen genitale verminking. Expertisecentrum Gezondheidsverschillen Pharos liet daarin weten genitale mutilatie niet « met een gestrekt been » te willen aanvallen, maar dat het liever het vertrouwen van « de gemeenschap » wint. Normaal gesproken poog ik mij te weerhouden van viscerale oordelen, maar ik vind dit een extreem walgelijke reactie, die het verdient om gefileerd te worden. Joke Smit schrijft in 1979: « Er zijn situaties waar écrasez l’infame weer wakker wordt. »

Als je ouders toevallig in het buitenland zijn geboren, dan is er volgens de priesters van Pharos ex nihilo een « gemeenschap » waarmee bemiddeld moet worden over jouw lichaam. Een witte vrouw die wordt lastiggevallen is een nationale crisis, maar wanneer je schaamlippen zwart- of zandkleurig zijn, dan is er plots een gemeenschap die moet bemiddelen in het vraagstuk of die schaamlippen er wel of niet afgesneden mogen worden. Dat is als stellen dat je het vertrouwen van het bestuur van studentenvereniging Vindicat wil winnen, en niet met een gestrekt been hun bangalijsten en « hete hertjes » wil veroordelen.

Helaas staat Pharos niet op zichzelf. Ik schreef eerder in de Volkskrant over de laffe houding van Rutgers, die de Week van de Lentekriebels verplaatste omdat het samenviel met de ramadan. Wat ze overigens nadien stilletjes weer van hun website verwijderden.

Wanneer zandkleurige meisjes een vuist in hun gezicht krijgen omdat ze een vriendje hebben, dan constateert het Kennisplatform Inclusief Samenleven (KIS) dat de imam soms komt bemiddelen en de islam als « breekijzer » wordt gebruikt. De vraag wat er dan moet gebeuren als die imam op een dag besluit dat de Taliban toch gelijk heeft, blijft vanzelfsprekend onbeantwoord.

De verbindende politici en de hulpverleners zullen beweren dat zij « toegang » nodig hebben tot de « gemeenschap », maar als die toegang gekocht wordt met de lichamen van meisjes, dan zijn die politici en hulpverleners alleen maar de pooiers van het patriarchaat. Het vraagstuk of de burgemeester van Amsterdam of het maatschappelijk werk zich moeten mengen in theologische disputen mag u zelf beantwoorden.

De feministische beweging besloot op zeker moment om inclusief te zijn, om vervolgens vrouwen van kleur te importeren als onvolkomen mensen, die mogen komen vertellen dat hun hoofddoek bevrijdend is – Joke Smit wees dit « tentgewaad » aan als ‘onderhorigheid’ benoemd als « waardigheid voor de vrouw » – of dat ze aan intergenerationeel trauma lijden. Voor witte vrouwen is de brute laars van de staat vanzelfsprekend, of men is het in elk geval eens dat dit zo zou moeten zijn. De rechten en vrijheden van vrouwen van kleur moeten blijkbaar bekonkeld worden met « de gemeenschap ». Dit is hoe institutioneel racisme eruitziet: vrijheidsapartheid.

Ook als je ouders niet in Nederland zijn geboren, heb je recht op een clitoris. Er bestaan geen gemeenschappen. Er bestaan enkel barbaarse opvattingen en individuen die met die opvattingen extreem geweld tegen meisjes en vrouwen rechtvaardigen. Voor hen kan er maar één boodschap gelden, namelijk dat als zij de vagina’s van jonge meisjes met messen aanvallen, de brute laars van de Nederlandse staat dit dan zal wreken. Artikel 12 van het Verdrag van Istanbul heeft het immers niet over bemiddelen, maar over uitroeien.

Gepubliceerd in de papieren editie van de Volkskrant op 18 februari 2026.

De AIVD identificeert links-, rechts-, antioverheid- en islamgerelateerde bedreigingen voor de nationale veiligheid. Weet u hoeveel dodelijke slachtoffers daar sinds het begin van deze eeuw bij zijn gevallen? Minder dan tien. Pim Fortuyn en Theo van Gogh zullen ongetwijfeld een belletje doen rinkelen. Een recenter voorbeeld is de aanslag bij de Erasmusbrug in Rotterdam, waarbij een dode en een zwaargewonde vielen. Het geweld dat in het kader van deze dreigingen slachtoffers maakt is, hoewel vanzelfsprekend tragisch, klein in aantal.

Waarschijnlijk bent u minder bekend met de dodelijke slachtoffers onder mensen die willen deelnemen aan de vrije samenleving. Dat is geen verwijt, aangezien het bijna nooit de media haalt. Sinds het begin van deze eeuw zijn dat er tientallen, zo niet honderden. Het aantal niet-dodelijke slachtoffers loopt op tot in de duizenden. Per jaar, volgens indicaties van de politie. De werkelijke cijfers liggen waarschijnlijk nog veel hoger. Dit is vaak zorgvuldig gepland, ideologisch gemotiveerd geweld tegen mensen die zich weigeren te voegen naar patriarchale, homofobe en collectivistische dictaten.

Ryan al-Najjar (2006-2024) was iemand die zich weigerde te voegen naar zulke dictaten. Ze wilde zelfstandig leven en kon zich niet verenigen met de denkwijze van haar gezin. Na jarenlang conflict liet zij hen weten dit geprobeerd te hebben, maar dat ze het niet meer kon, en dat ze er klaar mee was. Daarop ging haar familie in deliberatie en besloot haar ter dood te brengen. Met vastgebonden handen en voeten lieten ze haar achter in de Oostvaardersplassen, waarop ze verdronk. Ook was haar mond met tape afgeplakt, zodat de misdadige woorden van vrijheid nooit meer uitgesproken zouden worden.

In de media, het beleid en zelfs in de wetenschap doet men dit vaak af als “eergerelateerd geweld,” een huiselijke zaak in exotische culturele contexten. Andere vormen van geweld registreert men als “huwelijksdwang” of “achterlating in het buitenland,” alsof we de oorlog tussen Oekraïne en Rusland enkel en uitsluitend zouden beschrijven in termen als “drone-aanvallen” en “artilleriebeschietingen.” Wat elke zaak met elkaar verbindt is dat het gaat om mensen die willen deelnemen aan de vrije samenleving, en dat dit verlangen met geweld wordt onderdrukt. Het is de bloederige handhaving van een patriarchaal, homofoob en collectivistisch systeem.

Dit geweld is allesbehalve huiselijk. Het is maatschappijontwrichtend. Dat realiseren we vaak niet, omdat de betrokkenen geen stem hebben. Soms spreken zij geen Nederlands. De ontwrichtende werking is er niet minder om. U kunt ervan uitgaan dat wanneer vrouwen en mannen vermoord of anderszins geweld aangedaan worden vanwege het opeisen van hun rechtmatige vrijheden, dit niet aan degenen met hetzelfde verlangen voorbij zal gaan. Het is daarom geen privézaak die zich in de huiselijke sfeer afspeelt. Wanneer vrouwen geëxecuteerd worden omdat zij de woorden van vrijheid uitspreken, dan is dat een zaak van nationaal belang.

Ryan en degenen die in haar voetsporen treden voeren een existentiële strijd voor fundamentele en onvervreemdbare vrijheden. De vrijheid om een zomerjurkje te dragen, zelf hun partner uit te kiezen, of het geloof van hun ouders en hun veronderstelde gemeenschap op hun eigen manier te beleven, of zelfs te verwerpen. Dat is een emancipatiestrijd die de onvoorwaardelijke steun van de progressieve beweging verdient. Vrouwen als Ryan al-Najjar dragen de fakkel van Aletta Jacobs de eenentwintigste eeuw in.

Zelfs als we uiteindelijk politiek niets kunnen betekenen in deze emancipatiestrijd, dan is onze morele steun essentieel. Degenen die verlangen naar vrijheid voeren deze strijd vaak in totale eenzaamheid, en vragen zichzelf soms zelfs af of hun verlangen in de eerste plaats wel rechtmatig is. Dat verlangen naar vrijheid IS rechtmatig, en verdient daarom onze openlijke en onwrikbare steun.

Stem daarom op het landelijk congres vóór emancipatie, tégen uitsluiting, en laat de wereld weten dat D66 in de strijd van het individu tegen patriarchale, homofobe en collectivistische dictaten, onvoorwaardelijk de kant kiest van het individu.

Hoewel de toepassing van Sartre’s kwade trouw in het opiniestuk op het narratief van de nationaalpopulisten verkeerd is, aangezien het concept toe te passen is op de zelf en niet op een sociale categorie, biedt het desondanks een interessante opening voor een nieuw perspectief op dit debat. Dit kader uitbreiden met de ideeën van Simone de Beauvoir, Sartre’s geestverwant en geliefde, maakt het des te interessanter.

Onze samenleving bestaat uit “de Nederlanders” en “de Anderen.” In Banwari’s opiniestuk gaat het specifiek over “Marokkaanse” Nederlanders en moslims, maar in principe kunnen we dit op elke groep toepassen die onder de paraplu van de multiculturele hydra valt. Net zoals De Beauvoir’s observatie dat in een patriarchale samenleving vrouwen wordt geleerd zichzelf te definiëren in verhouding tot mannen, worden allochtonen, of beter gezegd totallochtoongemaakten want zij kozen er niet voor om zo genoemd te worden, geleerd zichzelf te definiëren in relatie tot “de Nederlander.” Hoewel niemand het er over eens is wat mythische “de Nederlander” precies zou inhouden, wordt deze in relatie met totallochtoongemaakten gedefinieerd naargelang politieke overtuigingen.

Het benoemen van het “integratieprobleem” van de nationaalpopulisten, die totallochtoongemaakten minderwaardiger vinden naargelang hun afstand tot “de Nederlander” groter is, is daarom alleen maar de xenofobe helft van het verhaal. Ook progressieven hebben een maatschappijbeeld dat bestaat uit de Nederlanders en de Anderen. Het enige dat verschilt, zijn de parameters waarmee ze deze definiëren en de waardeoordelen die ze hieraan geven.

Waar nationaalpopulisten het hebben over het omarmen van “de Nederlandse normen en waarden”, benadrukken (en waarderen) progressieven juist de meer (veronderstelde) exotische fenomenen van de Anderen. Overigens alleen de fenomenen die binnen het progressief denken acceptabel zijn. Ten aanzien van de rest kijken zij (moedwillig?) de andere kant op, waardoor ik dit graag “baklavadiversiteit” noem. Het resultaat is een samenleving die de Anderen, de totallochtoongemaakten, bekijkt en hen leert zichzelf te bekijken in het kader van de manier hoe zij zich tot “de Nederlanders” verhouden.

Om het geheel nog dwingender te maken plaatsen zowel progressieven als nationaalpopulisten hen in “gemeenschappen”, die als voldongen feit worden aangenomen, waarvan niemand hen ooit heeft gevraagd of ze daarbij willen horen. Naast het ondermijnen van de geestelijke autonomie van totallochtoongemaakten, plaatst dat hen ook nog eens in culturele ruimtes die hen verder vervreemden van de Nederlandse samenleving. En het zal niemand verbazen dat we juist daarmee de akkers hebben gemaakt waarop de meest weerzinwekkende ideeën tot bloei kunnen komen, zoals antisemitisme, maar ook homofobie, misogynie en religieuze dwang. Aangezien progressieven in hoofdzaak de architecten zijn van dit geheel, wil de ironie zodoende dat ze aan de nationaalpopulisten de munitie op een zilveren dienblad hebben aangereikt.

De introductie van existentialistisch denken in dit debat kan daarom een doorbraak in de maatschappelijke tegenstellingen zijn die ons land al vijfentwintig jaar verdelen, vergelijkbaar met de doorbraak in de antithese waarmee Abraham Kuyper ons land aan het eind van de negentiende eeuw had gemutileerd. Soevereiniteit in eigen kring verschilt immers ook niet zoveel van emancipatie in eigen kring. Voor progressieven biedt de existentialistische invalshoek ook een solide basis voor de hoognodige visie ten aanzien van de thema’s die nationaalpopulisten nu voor hun xenofobe agenda gijzelen.

De multiculturele samenleving is voor totallochtoongemaakten wat het patriarchaat voor vrouwen is. Net zoals dat een mens niet als vrouw wordt geboren maar tot vrouw wordt gemaakt, worden mensen niet als allochtonen geboren maar tot allochtoon gemaakt. Ongeacht de neologismen die men daarvoor verzint. Dit is een ernstige schending van de persoonlijke autonomie, individualiteit en fundamentele menselijke waardigheid. Het ontmenselijkt miljoenen Nederlanders, hen reducerend tot etiketten waar zij nooit in vrijheid voor gekozen hebben.

Op het afgelopen najaarscongres van D66 stelde partijvoorzitter Alexandra van Huffelen terecht dat we moeten strijden voor het individu, en vechten tegen de ontmenselijking. Dat is een oproep die ieder weldenkend mens kan ondersteunen, laat daarom de openingssalvo in deze strijd meedogenloos existentialistisch zijn.

Eerder gepubliceerd op joop.nl.

Burgemeester Femke Halsema maakt zich zorgen over toenemend conservatisme onder jongeren, en is daar niet de enige in. Paroollezer Izz ad-Din Ruhulessin, vroeger zelf orthodox moslim, doet een oproep aan progressieven: leg wél uit waarom je ideologie zo belangrijk is, om niet in dezelfde valkuil te trappen als – bijvoorbeeld – religieuze conservatieven.

Het doet mij deugd dat de burgemeester van Amsterdam eindelijk tot het besef is gekomen dat vrijheidsvijandige opvattingen als een veenbrand in onze samenleving woekeren. Dat gaat dan bijvoorbeeld over het idee dat vrouwen van nature de zorg voor de kinderen en het huishouden op zich moeten nemen. Of dat een ‘echte’ man geen homoseksueel kan zijn.

Ik kan mij echter goed herinneren hoe ik bij Pauw & Witteman letterlijk naast Halsema zat en een lans brak voor de meest patriarchale opvattingen. Destijds kon zij daar niet veel meer tegenin brengen dan dat mensenrechten universeel zijn, maar op de tegenwerping dat dit ook maar een mening is had zij niet zoveel te zeggen.

Het is goed dat de burgemeester zich nu harder opstelt. Gelukkig kan zowel Femke Halsema als Izz ad-Din Ruhulessin tot nieuwe inzichten komen, afgezien van het betreurenswaardige feit dat Halsema seksistische religieuze symbolen toestaat bij boa’s terwijl zij daar niet toe verplicht is – al is dat eerder van belang in een gesprek over secularisme dan in een gesprek over de opmars van antiliberaal gedachtegoed.

Columnist Lale Gül wijst ons in Het Parool op een aantal verklaringen voor deze opmars. Zo zouden jongeren in een « fuik » van conservatieve ideeën terechtkomen. Daarnaast zouden er niet voldoende progressieve rolmodellen zijn die deze opvattingen aan volgende generaties kunnen doorgeven. Gül laat hiermee echter een belangrijk aspect onbelicht, namelijk de reden dat deze rolmodellen er niet zijn.

Leven is van nature eenzaam, armoedig, vervelend, wreed en kort

Er heerst onder progressieve politici, opiniemakers en activisten een verlammende luiheid. Net als gelovigen vinden zij dat hun opvattingen geen argumentatie nodig hebben omdat het nou eenmaal de juiste ideeën zijn. Als de slang vervolgens jongeren verleidt tot de conservatieve appel, dan geven zij schuld aan de platforms die hij gebruikt en niet van het feit dat zij zelf hun eigen opvattingen niet kunnen of willen verdedigen. Want waarom zou je in gesprek gaan over fundamentele mensenrechten? Die zijn toch universeel?

Wel, dat zijn ze niet. Het leven van een mens is van nature eenzaam, armoedig, vervelend, wreed en kort. Progressieven stellen echter dat mensen in vrijheid en gelijkheid tot hun bestaan komen. Wanneer je deze fundamenten van progressieven betwijfelt, reageren ze vaak precies hetzelfde als gelovigen wanneer je hun geschriften betwijfelt: verontwaardigd.

Voor zover progressieven hun ideeën wél willen beargumenteren, dan beargumenteren zij de meerwaarde voor de mensen die er baat bij hebben. Als het over feminisme gaat, dan gaat het te vaak over wat mannen (of overheid en samenleving) ten bate van vrouwen zouden moeten doen of laten.

Vaak terecht (« mansplaining »), soms minder terecht (« manspreading »), maar vrijwel altijd komen de ogenschijnlijke baten voor rekening van vrouwen. Terwijl veel mannen en jongens het waarschijnlijk ook wel fijn zouden vinden als hun sociale status niet afhangt van wat hun moeder of zus met haar vagina doet, of dat hun meerwaarde als man niet afhangt van de grootte van hun bankrekening.

Feminisme is ook bevrijdend voor mannen. Het is van essentieel belang dat progressieven die boodschap óók vertellen, natuurlijk zonder daarin de balans te verliezen ten aanzien van de kerndoelstellingen van het feminisme.

Het is alsof progressieven een product proberen te verkopen en dit aanprijzen met wat het henzelf oplevert. Maar wat levert het deze mannen en jongens op? Want waarom zouden we vrouwen níét tot de seksslavinnen van mannen maken, net als in The Handmaid’s Tale?

Progressief narratief dat ook bij mannen en jongens resoneert

De geschiedenis laat zien dat mannen experts zijn in het optuigen van patriarchale systemen en het handhaven daarvan, overigens daarin vaak ondersteund door vrouwen zelf. Het is daarom belangrijk dat we een progressief narratief bouwen dat óók bij mannen en jongens resoneert.

Vertel waarom we die geschiedenis niet zouden moeten herhalen. Vertel hoe waardevol de vrijheid is om je leven naar eigen inzicht te kunnen inrichten. Vertel hoe bevrijdend het is om niet gevangen te zitten in de patriarchale dogma’s van een gemeenschap. Of wat voor arbitrair construct een gemeenschap überhaupt is.

Leer mensen een individuele identiteit ontwikkelen op basis van de keuzes die ze in vrijheid maken, in plaats van de cultuur of religie die ze van hun ouders meekregen, of de eigenschappen waarmee ze zijn geboren zoals hun geslacht of hun geaardheid. Stop met name het van overheidswege encanailleren met twijfelachtige groeperingen, die aanspraak maken op inclusie maar daarin geen enkele wederkerigheid etaleren.

De opmars van antiliberaal en conservatief gedachtegoed in onze samenleving is zorgelijk. Om onze vrije samenleving te behouden is het cruciaal dat dit gedachtegoed wordt weersproken. Het is aan progressieven om daarbij hun belangrijkste ideologische wapens in te zetten: feminisme én secularisme. Stop daarbij met bang zijn om te kwetsen, te beledigen of uit te sluiten, en durf wederkerigheid als voorwaarde te stellen.

Wat betreft het voortschrijdend inzicht van onze burgemeester: als een orthodox moslim tot het inzicht kan komen dat seksisme in alle vormen moet worden afgewezen, kan Halsema dat hopelijk op een dag ook.

Gepubliceerd op 5 maart 2024 in het Parool.